Autor niniejszej książki jest wieloletnim profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego – literaturoznawcą, językoznawcą i – w szczególności – praktykiem i teoretykiem przekładu, co znalazło swoje odzwierciedlenie w licznych publikacjach, przede wszystkim w książkach Czytane w przekładzie (2009), Stanąć po stronie tłumacza (2011) i Autour de la traduction (2015). Przez ponad trzydzieści lat prowadził na Wydziale Filologicznym UJ wykłady Wstęp do teorii przekładu oraz Krytyka przekładu; przez niemal 20 lat był również redaktorem naczelnym największego polskiego czasopisma z dziedziny Translation Studies, „Między Oryginałem a Przekładem”.

Autor nie jest więc profesjonalnym teologiem: jakkolwiek wiedza zdobyta w ciągu ponad 40 lat czytania Biblii i tłumaczenia literatury religijnej została oszlifowana w procesie ustawicznej formacji oblackiej w Opactwie Tynieckim, począwszy od roku 2015, nie jest ona poparta dyplomem uniwersyteckim. Twierdzę jednak, że w dzisiejszej humanistyce konieczna jest większa interdyscyplinarność, że nikt w istocie nie dysponuje wystarczającą wiedzą, by uznać się za w pełni kompetentnego w tak olbrzymiej i wymagającej zarazem materii jak studia biblistyczne, na które składają się historia starożytna, historia kultury i mentalności, archeologia, filologie klasyczna i orientalna, hermeneutyka i egzegeza, filologiczna krytyka tekstu, edytorstwo… na tej liście nie powinno też zabraknąć teorii przekładu, która jest przez biblistów traktowana nieco po macoszemu. Na szczęście podobnie jak ja patrzy na tę kwestię środowisko naukowe Kolegium Filozofii i Teologii Szkoły Głównej Mikołaja Kopernika, dzięki czemu mogła wyjść drukiem niniejsza książka.

W czym więc mogą być przydatne dla teologa – lecz także przeciętnego czytelnika Pisma Świętego – uwagi literaturoznawcy, językoznawcy i przekładoznawcy, którym jestem? Kiedy ktoś spoza środowiska naukowego pyta, czym się zajmuję, najprostsza odpowiedź zwykle brzmi: uczę studentów uważnej lektury. Taka lektura nie jest czymś spontanicznym, lecz metodycznym, podlega dość ścisłym zasadom, płynącym z wiedzy teoretycznej – by wymienić choćby teorię pól semantycznych Triera, różnych dla każdego słowa w każdym języku (i zmiennych w czasie), czy kognitywistyczną teorię figury i tła – dla językoznawcy to „freblówka”, dla teologa zwykle terra incognita. Aby to zwięźle unaocznić, przyjrzyjmy się budzącej od samego początku kontrowersje wśród słuchaczy metaforze „Pasterz i owce” z Ewangelii św. Jana (10,1–16). W dzisiejszym Kościele przeważa tradycyjnie klerykalna lektura tego fragmentu: owce to wierni, nie mają rozeznania, a więc potrzebny im Pasterz, który nimi zarządzi.

Literaturoznawca dysponujący wiedzą językoznawczą ujmie to inaczej, pytając: „Co jest figurą, a co tłem w tym obrazie?”. Figurą jest tylko Pasterz, jego atrybuty: pasterz dobry, pasterz godny zaufania, który „oddaje życie za owce” (J 10,11), zamiast „kraść, zabijać i niszczyć” (J 10,10). Owce są więc jedynie tłem, pretekstem, by móc coś powiedzieć o samym Pasterzu. W tym miejscu owce są równie ważne, czy raczej nieważne, jak w innych przypowieściach zagubiona drachma, ukryta perła, ziarnko gorczycy, kąkol… Innymi słowy, o samych owcach z tego obrazu nie dowiadujemy się niczego. Czy są one jednak naprawdę nieważne? Są ważne, gdyż Pasterz jest skłonny oddać za nie życie; ale jakie są, czy mają być, tu się nie dowiemy. Dowiemy się tego z wielu innych fragmentów Pisma, gdzie jednak jest mowa nie o owcach, ale o uczniach Pana Jezusa: stawia im się szereg wymagań, wymaga długotrwałego terminowania (uczeń nie jest większy od Mistrza), lecz w końcu dostępują oni najzaszczytniejszego miana Przyjaciół (J 15,14–16).

Ten sam model lektury można i należy wzbogacić o zdobycze teorii przekładu. W niniejszej książce staram się w szczególności unaocznić, że kilkudziesięcioletni dorobek tej dziedziny nauki znacznie wykracza poza teorię tzw. Ekwiwalencji dynamicznej protestanckiego pastora Eugene’a Nidy; została ona opracowana w czasie trwania Soboru Watykańskiego II (1962–1965), co sprawiło, że uzyskała niezwykłą popularność w kręgach polskich biblistów.  Teoria ta zmierza do tego, aby przekładany tekst brzmiał jak najnaturalniej w języku przyjmującym, aby sprawiał wrażenie, jakby był w nim wprost napisany. Głównym założeniem jest sprawienie, aby reakcja czytelnika tekstu przekładu na język docelowy była taka sama jak reakcja czytelnika oryginału.

Pozornie brzmi to bardzo dobrze, pojawia się jednak kilka problemów. Pierwszy sygnalizuje poniżej cytowany fragment Instrukcji przekładowej Liturgiam Authenticam papieża Jana Pawła II z roku 2001:

19. Słowa Pisma Świętego oraz inne słowa, wypowiadane w celebracjach liturgicznych, zwłaszcza przy sprawowaniu sakramentów, nie mają przede wszystkim stanowić odzwierciedlenia wewnętrznej dyspozycji wiernych, lecz wyrażają prawdy przekraczające granice czasu i miejsca.

Innymi słowy mówiąc, komfort czytelnika, który czuje się „swojsko”, czytając Pismo Święte jest mniej ważny niż wyrażenie prawd ponadczasowych. Dodajmy rzecz bardzo istotną: natura ludzka jest niezmienna – stąd jesteśmy w stanie rozumieć rozterki Mojżesza, cierpienia Hioba, podziwiamy gorliwość Eliasza czy szlachetność króla Dawida – lecz jednocześnie nie wszystkie ich poczynania odbieramy jako nam bliskie. Obraz świata przedstawiony w Biblii jest niezupełnie naszym obrazem świata, zarówno ze względu na znaczną odmienność mentalności tamtego czasu, jak na kwestie obyczaju czy choćby realia codziennego życia. Mówiąc wprost: dążenie do identycznej reakcji dzisiejszego czytelnika i czytelnika oryginału Biblii jest utopią. Przeciwnie: tekst przekładu zyska na harmonijnie wkomponowanych znamionach obcości – czasowej i cywilizacyjnej – wyrażonych w słowach, gdyż budzą one właściwą postawę czytelnika – opór stawiany przez tekst pobudza do pewnego wysiłku poznawczego, stosownego dla uważnego obcowania z Pismem Świętym. Jest to zarazem kontynuacja katolickiej tradycji przekładowej: tak tłumaczył święty Hieronim, tak w ślad za nim tłumaczył nasz znakomity ks. Jakub Wujek. Opowiedzenie się za tą tradycją, w konfrontacji z tradycją protestancką, jest główną myślą przewodnią tej książki.

W tym miejscu chciałbym wyrazić wdzięczność osobom, bez których życzliwej pomocy jej napisanie byłoby niemożliwe lub mocno utrudnione. Dziękuję więc prof. Mirosławowi Lenartowi, Dziekanowi Kolegium Teologii i Filozofii SGMK za wsparcie wydania tej książki; prof. Rajmundowi Pietkiewiczowi za udostępnienie zasobów archiwalnych o nieocenionym znaczeniu; ojcom benedyktynom prof. Tomaszowi Dąbkowi i Konradowi Małysowi za inspiracje i wszelką pomoc; osobne podziękowania należą się prof. Markowi Pieli z UJ za cenne konsultacje hebraistyczne, podobnie jak prof. Marcinowi Majewskiemu za współpracę w początkowych fazach rodzenia się tego projektu.

Na koniec pragnę poinformować, że część zawartych tu tekstów była już wcześniej publikowana, jakkolwiek wszystkie zawierają dość istotne zmiany i poprawki. Dotyczy to rozdziałów „Nierząd i inne «grzechy ohydne» w tłumaczeniach Biblii: eufemizacje i retusze w Mt 5,32, Mt 19,9 i Kpł 20,10–21” (druk w kwartalniku „Między Oryginałem a Przekładem”, 2020), oraz „Batalia o instrukcję przekładową ‘Liturgiam Authenticam’, O współczesnym języku polskim w Biblii Paulistów. «Przekleństwo» serii przekładowej i Dlaczego Psalmy w przekładach Miłosza i Brandstaettera nie weszły do liturgii?” (druk w „Roczniku Filozoficznym Ignacjanum”, odpowiednio w latach 2021, 2023 i 2025). Rozdziały „Problem przypisów i komentarzy w Biblii Tysiąclecia” oraz „Poezja i brak poezji” zawierają pewne nawiązania do mojego artykułu „Poezja i antypoezja. Komentarze do psalmu 120 a strategia przekładu” (MOaP, 2019), nieprzekraczające 30% objętości tekstu. Rozdziały „Jakiego przekładu Pisma Świętego potrzebuje współczesny czytelnik” oraz „Ojciec Augustyn Jankowski OSB i jego poglądy w kwestii przekładu biblijnego” to teksty nigdzie dotąd niepublikowane / Jerzy Brzozowski

Ostatni tom Przy stole słowa obejmuje niedziele okresu zwykłego od 18 do 34, czyli ostatniej niedzieli roku liturgicznego przeżywanej jako Uroczystość Chrystusa Króla.

W tym tomie podajemy jednocześnie omówienia tekstów czytań uroczystości obowiązujących. Przeważnie głoszone słowo ma wówczas formę kazania o treści obchodzonej tajemnicy lub o życiu Świętych. Podane omówienia czytań mszalnych pomagają przygotować homilię. Można w niej ukazać, jak w Świętych realizuje się słowo Boże, jak jest ono żywe. Czytania biblijne przeważnie uwydatniają to, co da się wziąć od każdego ze Świętych i zastosować w naszym życiu.

Układ objaśnień do każdego zestawu czytań mszalnych jest następujący:

1. Krótki wstęp wprowadza w główną treść danego obchodu.

2. Trzy kolejne czytania niedzielne i świąteczne otrzymują zwięzłe fachowe objaśnienia biblisty, wskazujące na objawione w pe­rykopach treści autentyczne.

3. Następuje próba podsumowania – drogą pewnej syntezy – doniosłości teologicznej wszystkich trzech czytań.

4. Kończy to wszystko bądź proponowana próba zastosowania praktycznego, bądź zestawienie przydatnego materiału poglądowego z różnych zakresów.

Po przedstawieniu w dwóch pierwszych tomach serii PRZY STOLE SŁOWA niedziel i uroczystości okresów liturgicznych Adwentu, Bożego Narodzenia, Wielkiego Postu i Wielkanocy przechodzimy do niedziel okresu zwykłego. Ze względów praktycz­nych dzielimy go na dwa tomy. Niniejszy tom, trzeci, za­wiera niedziele zwykłe od drugiej do siedemnastej włącznie. Dołączamy do niego uroczystości Najświętszej Trójcy, Ciała i Krwi Pańskiej oraz Serca Pana Jezusa, które przypadają właśnie w tym okresie zwykłym.

Do tomu czwartego, który obejmuje niedziele zwykłe od osiem­nastej do ostatniej, a więc do trzydziestej czwartej czyli uroczys­tości Jezusa Chrystusa, Króla Wszechświata, zostaną dołączone komen­tarze do pozostałych uroczystości obchodzonych w całej Polsce.

Układ objaśnień do każdego zestawu czytań mszalnych jest następujący:

1. Krótki wstęp wprowadza w główną treść danego obchodu.

2. Trzy kolejne czytania niedzielne i świąteczne otrzymują zwięzłe fachowe objaśnienia biblisty, wskazujące na objawione w pe­rykopach treści autentyczne.

3. Następuje próba podsumowania – drogą pewnej syntezy – doniosłości teologicznej wszystkich trzech czytań.

4. Kończy to wszystko bądź proponowana próba zastosowania praktycznego, bądź zestawienie przydatnego materiału poglądowego z różnych zakresów.

Adresatami serii tomów, wychodzących pod wspólnym tytułem PRZY STOLE SŁOWA, są przede wszystkim kaznodzieje jako odpowiedzialni za „Stół Słowa”, zastawiany co niedzielę dla wiernych w pierwszej części liturgii eucharystycznej, a następnie katecheci przygotowujący młodzież do pełnego korzystania z liturgii nadchodzącego obchodu. Ale skorzystają z tych kart również ci wszyscy, którzy nie mają wprawdzie takich obowiązków, ale pragną głębiej wejść w przeżywanie osobiste liturgii mszalnej, by lepiej myśleć, czuć i żyć z Kościołem.

Układ objaśnień do każdego zestawu czytań mszalnych jest następujący:

1. Krótki wstęp wprowadza w główną treść danego obchodu.

2. Trzy kolejne czytania niedzielne i świąteczne otrzymują zwięzłe fachowe objaśnienia biblisty, wskazujące na objawione w pe­rykopach treści autentyczne.

3. Następuje próba podsumowania – drogą pewnej syntezy – doniosłości teologicznej wszystkich trzech czytań.

4. Kończy to wszystko bądź proponowana próba zastosowania praktycznego, bądź zestawienie przydatnego materiału poglądowego z różnych zakresów.

Nie znajdzie tu czytelnik – jak widać z powyższego – ani gotowych w całości homilii, ani rozmyślań w pełni rozwiniętych. Znajdzie natomiast dla jednych i drugich materiał, oparty tak na trwa­łych osiągnięciach biblistyki, jak i na własnym doświadczeniu homiletycznym piszącego te słowa. W taki właśnie sposób pragnie on się włączyć w nurt „nowej ewangelizacji”, która przecież – nie przestając być w pełni egzystencjalną – winna karmić obficiej Lud Boży autentycznym słowem Pana, zamiast własnymi tylko myślami kaznodziejów, będących przecież tylko sługami słowa (Łk 1,2) (Augustyn Jankowski OSB)

Psalmy należące do objawienia Bożego są od strony ludzkiej modlitwami całych pokoleń ludzi wierzących, wypróbowanymi przez czas i rozmaite sytuacje. Dlatego również dla nas są szkołą mądrości życia. W naszej refleksji nad nimi postaramy się skorzystać z tej podwójnej wartości, odkrywając zawartą w nich prawdę egzystencjalną o nas samych i o Bogu obecnym w naszym życiu. Za podstawę bierzemy tekst psalmów w tłumaczeniu, znanym nam z Liturgii godzin. Chodzi bowiem o ukazanie harmonii modlitwy z życiem. Staramy się jednak rozważać pełny tekst psalmów, z uwzględnieniem także fragmentów nie używanych w liturgii, ze względu na złorzeczącą treść. Psalmiści byli żywymi ludźmi, w których sercu istniała także złość, agresja i nienawiść. Nie bali się oni z tymi negatywnymi uczuciami stawać przed Bogiem. Wiedzieli, że je­dynie stając przed Nim w pełnej prawdzie własnego serca, mogą uzyskać uzdrowienie. To samo dotyczy i nas.

Nie podejmujemy się omówić wszystkich psalmów, ale jedynie wybrane, jako przykład modlitwy psalmami. Nie chcemy także robić naukowej egzegezy tekstu, ale uczyć się od psalmisty rozpoznawać własną więź z Bogiem tu i teraz. Staramy się zrozumieć to, co psalmy mówią do nas dzisiaj. Inaczej mówiąc, robimy swoiste lectio divina – czytanie Pisma Świętego, w którym pragniemy usłyszeć prawdziwy głos Boga. Chodzi nam o naukę otwierania się na spotkanie z Bogiem, a nie jedynie o mnożenie mądrych refleksji, wyprowadzanie z nich moralnych i pobożnościowych wniosków.

Omówione psalmy staraliśmy się uporządkować nie według kolejności ich występowania w Biblii, ale według ich zasadniczej treści modlitewnej: zachwytu nad tajemnicą istnienia, doświadczania trudności i ciężaru życia, prośby skierowanej do Boga, wdzięczności, teologicznej refleksji nad zbawczym działaniem Boga w świecie i naszym życiu, zawierzenia i głoszenia chwały Bożej. Klasyfikacja wynika całkowicie z naszej subiektywnej oceny. Właściwie wszystkie psalmy posiadają motyw wysławiania Bożej chwały, wszystkie są modlitwą skierowaną do Boga, a w wielu z nich psalmista wyraża swój ból i błaga o ratunek. Można by zatem te same psalmy pogrupować inaczej. Staraliśmy się jednak wybrać te, w których są obecne wszystkie ważniejsze sytuacje egzystencjalne człowieka, aby każdy mógł się w nich odnaleźć.

Przedstawione refleksje są bardzo osobistym odczytaniem psalmów. Nie chcą być wykładem, jak należy rozumieć psalmy. Wydaje się jednak, że mogą stać się inspiracją dla osobistego odczytania psalmów, a przez nie odnajdywania siebie przed Bogiem. Wyrażając taką nadzieję życzę Czytelnikowi bogatych własnych odkryć w dziedzinie spotkania z Bogiem na modlitwie.

Pół wieku temu w wydawnictwie Pallotinum z inspiracji benedyktynów tynieckich ukazało się pierwsze wydanie przekładu Pisma Świętego na język polski znane do dzisiaj jako Biblia Tysiąclecia. Pięćdziesiąt lat to niewiele wobec długiej historii tekstu biblijnego, ale całkiem sporo, jeśli weźmiemy pod uwagę przemiany w egzegezie, postęp w krytyce tekstu czy dynamiczny rozwój badań historycznych. Ostatnie pół wieku to również krok milowy jeśli chodzi o sytuację Kościoła w Polsce – wspólnota, która egzystowała w państwie totalitarnym, dzisiaj, jak i całe polskie społeczeństwo, cieszy się wolnością i może swobodnie się rozwijać. Tej pokojowej przecież przemianie towarzyszyła Biblia Tysiąclecia, dla wielu Polaków stając się codzienną lekturą, chlebem powszednim, inspiracją dla dobrych wyborów. Ten przekład czytali i cytowali wielcy święci (Jan Paweł II, ks. Jerzy Popiełuszko), luminiarze intelektualni (ks. profesor Józef Tischner) jak i skromni nieznani szerszej opinii wierni i wszyscy, którzy, z różnych powodów, chcieli po Boże Słowo sięgać. Tekst przekładu jest zatem już zabytkiem i świadkiem historii, trwałym elementem naszej kultury i dziedzictwa narodowego. Choć może daleko mu jeszcze do majestatu Wujka, ale szybkie przemiany we współczesnej polszczyźnie już czynią styl „tysiąclatki” stylem wysokim, wyznaczając tym samym dobry poziom znajomości języka polskiego. Już ten rzut oka uświadamia nam, że mamy do czynienia z zagadnieniem skomplikowanym, wartym naświetlenia z różnych stron. Tym bardziej, że po półwieczu dobrze Biblii Tysiąclecia uważnie się przyjrzeć. Dlatego zaprosiliśmy do Tyńca grono badaczy – biblistów, filologów, historyków, edytorów – aby nasz ogląd był jak najbardziej kompletny. Tak chyba dzisiaj trzeba rozmawiać – bez zamykania się na opinie specjalistów innych dziedzin.

Psalmy i pieśni z Pisma Świętego stanowiły od zarania podstawę nie tylko liturgii Kościoła, ale także osobistej modlitwy chrześcijan. W Dziejach Apostolskich odnajdujemy świadectwa wspólnej modlitwy pierwotnego Kościoła: Gdy Piotr i Jan wchodzili do świątyni na modlitwę o godzinie dziewiątej, wnoszono właśnie pewnego człowieka, chromego od urodzenia (Dz 3,1). Była to modlitwa wspólna, podczas której przede wszystkim recytowano psalmy i czytano teksty Pisma Świętego. Inne miejsce Dziejów Apostolskich świadczy o istnieniu nocnej liturgii: O północy Paweł i Sylas modlili się, śpiewając hymny Bogu. A więźniowie im się przysłuchiwali (Dz 16,25). W trudnych warunkach więzienia św. Paweł i Sylas robili to, co było już w zwyczaju Kościoła. Hymny, o których mówi św. Łukasz, to przede wszystkim psalmy i pieśni z Pisma Świętego. Podejmując praktykę odmawiania psalmów wracamy zatem do najstarszej tradycji Kościoła, która kontynuuje jeszcze starszą tradycję modlitwy liturgicznej Żydów. Odmawiając psalmy sięgamy zatem do samych źródeł modlitwy chrześcijańskiej.

Często jednak wielu ludzi ma z nimi trudności. Wydaje się, że powstają one z niewłaściwego podejścia. Najczęściej chcemy w nich odnaleźć odpowiadające nam formuły modlitewne, teksty, które by wyrażały nasze doświadczenia, problemy i prośby. Tymczasem natrafiamy na zupełnie inny kontekst kulturowy, całkowicie inny rodzaj ekspresji, stałe wracanie do przeszłości Izraela dla nas dzisiaj odległej i prawie obcej, a ponadto jeszcze spotykamy fragmenty złorzeczące, które nas – chrześcijan wrażliwych na ludzką krzywdę – szokują. Wydają się one być wręcz niezgodne z ewangelią. To często powoduje zniechęcenie, odłożenie Księgi Psalmów i szukanie czegoś „bliższego” naszemu życiu. Tak się dzieje, gdyż uważamy, że modlitwa polega przede wszystkim na wyrażaniu przed Bogiem swoich potrzeb, uczuć, bólów, trosk i pragnień, rzadziej już radości, wdzięczności i oddawania Bogu czci. W ten sposób jednak w „dialogu z Bogiem” – jak określił modlitwę Klemens Aleksandryjski – najważniejsze byłyby nasze słowa, wyrażające nasze przeżycia, nastawienia i wolę. A przecież w rozmowie z kimś ważnym, znaczącym, z autorytetem powinniśmy raczej słuchać niż mówić, oddać jemu głos, a sami się wyciszyć, by lepiej przyjmować usłyszane słowa. Tym bardziej odnosi się to do modlitwy, podczas której stajemy przed samym Bogiem. Powinniśmy się zatem podczas niej przede wszystkim skupić na słuchaniu, a nie starać się forsować siebie i swoje myśli. Tutaj jednak powstaje problem: jak słuchać Boga, kiedy On milczy? Bóg nie przemawia tak, jak inny człowiek. Jak zatem Go słuchać?

Lectio divina (Boże czytanie) jest dla chrześcijanina fundamentalnym sposobem szukania i spotykania się z żywym Bogiem. Pismo Święte nie jest tylko zapisem wydarzeń i przekazem ponadczasowych myśli, gdyż Bóg nieustannie przemawia do tych, którzy Go z wiarą słuchają. Spotkanie ze Słowem Bożym staje się wydarzeniem w życiu człowieka.

Dzisiaj ponownie odkrywamy wartość Biblii. Czyta się ją coraz częściej, jednak nie każde czytanie Pisma Świętego stanowi lectio divina. Wraz z odkryciem Biblii trzeba znaleźć klucz do jej skarbca. Tradycja duchowa Kościoła daje nam wiele cennych wskazówek. W niniejszym tomiku chcemy przedstawić świadectwa wyrosłe z praktykowania lectio divina w różnych okresach historii Kościoła. Tomik otwiera artykuł o. Augustyna Jankowskiego OSB pt. Lectio divina – czytanie Pisma Świętego, który w pierwszej części w encyklopedycznym skrócie przedstawia lectio divina w tradycji Kościoła, a w drugiej stara się omówić zasady czytania Słowa Bożego wzięte z niego samego. Dalej prezentujemy fragment Rozmów z Ojcami Jana Kasjana (XIV rozmowa z ojcem Nesterosem), która jest klasycznym starożytnym tekstem na ten temat, a następnie dwunastowieczny tekst List o życiu kontemplacyjnym, czyli „drabina mnichów” kartuza Guigona II. Tomik zamyka artykuł współczesnego trapisty Basila M. Penningtona Chrześcijańska droga do przemiany, będący współczesnym świadectwem odkrycia doniosłości lectio divina dla chrześcijańskiej pobożności oraz współczesnym komentarzem do poprzedniego tekstu Guigona II.

Pierwsze wydanie tej książeczki rozeszło się przed kilku laty, a ponieważ temat jest stale aktualny, postanowiliśmy ponownie wydać książeczkę w takim samym układzie. W obecnym wydaniu rozszerzyliśmy wstępny artykuł o. Augustyna Jankowskiego OSB, zmieniliśmy tłumaczenia zarówno XIV rozmowy Jana Kasjana, jak i Drabiny mnichów Guigona II. Ponadto tekst całości został przejrzany i nieco poprawiony. Na końcu zamieszczamy krótką bibliografię jako wskazówkę dla dalszej lektury Pisma Świętego. Mamy nadzieję, że tak przygotowany tomik lepiej będzie służył Czytelnikowi.

Do rąk Czytelnika oddajemy współczesny komentarz do Księgi Psalmów – uniwersalnego zbioru aktów ludzkiego ducha zanoszonych do Boga: Stwórcy i Zbawiciela. Powstawał on stopniowo, jako owoc trzyletniego projektu komentowania psalmów na jednej z internetowych platform: najpierw rozważane były psalmy pojawiające się w kolejnych miesiącach w liturgii niedzielnej, a później dołączono pozostałe utwory i uzupełniono cały zbiór.

Chcemy podzielić się z Tobą niezwykłym doświadczeniem: stopniowo, w miarę wchodzenia w świat tej księgi Biblii, ujawniała ona swoje piękno i majestat. Pod względem doktrynalnym Psałterz pojawia się jako kwintesencja całej Biblii, jej historii zbawienia, teologii, pobożności. „Celem tej księgi jest nakłonienie do modlitwy, podniesienie ducha ludzkiego do Boga, do Jego doskonałości” – pisał święty Tomasz z Akwinu. Są modlitwą uwielbienia Boga (teologia powie: na wskroś teocentryczną), dlatego słusznie w czasach Starego Testamentu mówiono o psalmach sefer tehillim, czyli Księga Pochwał. A jednocześnie Księga Psalmów wyraża chyba wszystkie stany ludzkiego ducha: chwile radości i smutku, zwycięstw i klęsk, chęć chwalenia Boga, dziękowania za łaski, skarżenia się w niedoli, czy ufnej prośby o wybawienie (T. Brzegowy). Stąd też taki podtytuł: „modlitwa każdego człowieka”.

Co warte wyjaśnienia przed Twoim czytaniem: tekst psalmów oraz ich nagłówki zaczerpnięte zostały z Biblii Tysiąclecia, wyd. V (od 1999). Gdy utwór jest krótki, oraz tam, gdzie jest to konieczne dla spójności komentarza, zawarto wszystkie wersety; w pozostałych przypadkach wyjaśniono wybór wersetów (najczęściej: używanych w liturgii określonego, podanego dnia, według lekcjonarzy z 2015 r.). Aby poszerzyć grono odbiorców książki, dodano niektóre zagadnienia szczegółowsze: z biblistyki (przypisy dolne i w tekście, gatunek i czas powstania), z liturgiki (zastosowanie w brewiarzu i lekcjonarzu – z wyjątkiem tomu VIII na Msze okolicznościowe z odniesieniami do innych Mszy wspólnych, np. o pasterzach), z muzyki (nawiązania starsze i nowsze). Najczęstsze odwołania do (naprawdę licznych) innych komentarzy mają postać nazwiska autora i numeru strony jego dzieła (w przypadku św. Augustyna, G. Ravasiego, A. Szustaka – także kolejnego tomu).

Święty Hieronim uczy nas: „Modlisz się? Wtedy ty mówisz do Oblubieńca. Czytasz? To On mówi do Ciebie”. Tak więc – czytaj i módl się, drogi Czytelniku, a komentarz spełni swoją rolę! / Ks. Piotr Wróbel

Kolejny tom pism ojca Piotra Rostworowskiego zawiera wydawany po raz pierwszy komentarz do Ewangelii wg św. Jana. Edycja została przygotowana w oparciu o maszynopis przechowywany w archiwum opactwa tynieckiego (nr PWR–LXVIII–2). Zasadniczo unikaliśmy ingerencji w tekst komentarza; uwspółcześniliśmy jedynie ortografię i interpunkcję. Aby ułatwić lekturę, dodaliśmy teksty Ewangelii kolejno komentowane przez Ojca Piotra. W tym wypadku tekst jest zaczerpnięty z 5. wydania Biblii Tysiąclecia. Nie ingerowaliśmy natomiast w cytaty biblijne przytaczane przez samego Autora. Jeśli podajemy w nawiasie sigla z Ewangelii Jana, opuszczamy skrót J.

Niniejszy tom składa się z dwóch części. W pierwszej możemy zapoznać się z komentarzem ojca Piotra do kolejnych fragmentów Ewangelii (od 1,1 do 12,36); w aneksie umieściliśmy luźne notatki, które autor sporządził do różnych fragmentów czwartej Ewangelii. Koncentrują się one głównie na pozostałych fragmentach tekstu św. Jana. Nie jest zatem wykluczone, że mamy do czynienia z materiałem, który miał posłużyć za podstawę do dokończenia komentarza. Tak się jednak nie stało. Trudno dziś powiedzieć, dlaczego? Spuścizna rękopiśmienna ojca Piotra ciągle czeka na swojego badacza.

Jedną z najważniejszych praktyk w życiu każdego mnicha jest lectio divina – modlitewne spotkanie ze Słowem Bożym. Niniejszy komentarz można traktować jako zapis doświadczenia ojca Piotra na tym szczególnym polu życia modlitwy. Niech ci, którzy będą czytać ten tom, zapałają równie wielką miłością do Pisma Świętego, jak Autor naszego komentarza…

Jeśli Ewangelia mówi, że życie było światłością ludzi (1,4) to znaczy, że nie jakiekolwiek życie jest jakimś światłem ludzi, ale to ży­cie, które w Nim, w Słowie było i jest. Jest światłem lu­dzi, ale też nie jednym z możliwych świateł ludzi, ale jedynym. Stąd widzimy wielkość człowieka, że je­dynym światłem przeznaczonym dla niego, jedynym, dla którego on jest przeznaczony, jest życie wewnętrzne Boga. Ponieważ życie Słowa jest światłem człowieka, dlatego życie Chrystusa jest całą naszą mądrością.

Światłość w ciemnościach świeci pomimo ciemności, na przekór ciemnościom świeci i będzie świeciło i nikt go nie zgasi. Trzeba się przedzierać przez ciemności do tego światła, przedzierać przez chaos, przez błąd, przez kłamstwo i fałsz, przez grzech i nienawiść, przez upadek i rozpacz do tego światła Które przecież jest i świeci i ciemności nie mogą go zgasić ani przywalić ciężarem, ani zasłonić przed wiarą, która przez wszystko przenika. Przedzierać się do światła, to przedzierać się do życia, do radości. Ale bez łaski wiary nie można tego światła zobaczyć, nie można wyjść z ciemności.