W roku Jubileuszowym 2025 mamy również jubileusz czasopisma „Cenobium”. To już 30 numer! W tym Roku Świętym zwracamy się, jako pielgrzymi nadziei, w stronę łaskawości Boga, która nigdy nie zawodzi, ponieważ miłość Boża rozlana jest w sercach naszych przez Ducha Świętego, który został nam dany (Rz 5,5). Ta nadzieja daje nam perspektywę, że Boża wola zawsze zostanie zrealizowana.

W tym Roku Jubileuszowym pragniemy spojrzeć na różne sposoby życia według Reguły św. Benedykta. Było i jest ich wiele. Dlatego tematem przewodnim jubileuszowego numeru „Cenobium” jest Duchowość żeńskich zakonów żyjących według Reguły św. Benedykta w Polsce. Należą do nich następujące zakony: Zgromadzenie Sióstr Benedyktynek Misjonarek, Mniszki Zakonu Świętego Benedykta, Mniszki Benedyktynki od Nieustającej Adoracji Najświętszego Sakramentu, Zgromadzenie Sióstr Benedyktynek Samarytanek Krzyża Chrystusowego, Zgromadzenie Sióstr Matki Bożej Loretańskiej, Mniszki Kamedułki.

Ta różnorodność sposobów życia według Reguły św. Benedykta ukazuje wielkość charyzmatu benedyktyńskiego. Dzięki temu dobrze widać, jak można interpretować Regułę, aby dostosować ją do wymagań i duchowości różnych czasów. Rozwój charyzmatu pociąga za sobą dostosowanie się do kultur i cywilizacji różnych ludów, jak i do bieżących potrzeb lokalnych Kościołów. Każdy rodzaj życia według Reguły św. Benedykta podkreśla inny aspekt wartości monastycznych. Nie rzutuje to negatywnie na poszczególne sposoby życia. Wręcz przeciwnie, pokazuje bogactwo łaski Ducha Świętego. Sprawia również to, że żaden z tych sposobów nie może być uprzywilejowany. To uczy pokory oraz może być powodem zachwytu nad wielością darów Bożych udzielanych różnym osobom w różnym czasie i miejscu.

W dzisiejszym życiu benedyktyńskich zakonów żeńskich można dostrzec owoc rozwoju duchowości danego zgromadzenia, jego charakterystyczne cechy, podejmowane prace, działalności i służbę na rzecz Kościoła i bliźnich. Ta ewolucja pokazuje dynamizm życia oraz rodzi wdzięczność Bogu za wszystkie dary od niego otrzymane. To także daje nadzieję, że On sam będzie się troszczył o rozwój danego zakonu. Siostry zakonne i mniszki żyjące według Reguły św. Benedykta w Polsce niezmiennie wnoszą ważny wkład w rozwój Kościoła w naszej ojczyźnie, jak również są świadectwem żywej wiary i nadziei pokładanej w Bogu.

Żeńska współczesność monastyczna w Polsce jest obszarem, który wymaga większej uwagi i podjęcia prac badawczych, aby ukazać szerszemu ogółowi piękno różnych sposobów życia według Reguły św. Benedykta. Niniejszy numer jest swoistym zaproszeniem do badania historii i duchowości życia zakonów żeńskich żyjących według Reguły św. Benedykta w Polsce / Brunon Koniecko OSB

Tym razem Cenobium poświęcamy tematom związanym z Filokalią. Powód jest jeden. W ubiegłym roku nastąpiło wydanie pierwszego tomu tego dzieła po polsku. Wydawnictwo Benedyktynów Tyniec, jako jedyne w Polsce, podjęło się przetłumaczenia Filokalii w całości. Obejmuje ona pięć tomów.

Filokalia to największy i najbardziej znany zbiór pism w duchowości chrześcijańskiej. Zawiera teksty z kilkudziesięciu dzieł wielu autorów chrześcijańskich z okresu od IV do XVII wieku. Nie jest to zbiór wszystkich tekstów, jakie powstały w tym okresie, ale jest ich wyborem. Możemy powiedzieć, że jest to wybór najpiękniejszych pism. Samo słowo filokalia znaczy miłość tego, co piękne. Gdy ten termin odnosimy do książki przyjmuje znaczenie „antologii”, czyli zbioru wybranych części. Pierwsze wydanie Filokalii powstało w 1782 r. w Wenecji. Przygotowali je św. Nikodem Hagioryta i św. Makary z Koryntu. W ich zamyśle lektura Filokalii ma dopomóc w prowadzeniu życia prawdziwie chrześcijańskiego.

Zagadnienia poruszone w czasopiśmie są tylko pewną wybraną propozycją ukazania tego, co można powiedzieć na temat tego zbioru tekstów. Autorzy artykułów i rozmówcy dzielili się swoją wiedzą na podjęte problemy. Poruszone tematy są zachętą do osobistego studium nad Filokalią oraz sięgnięcia do innych dzieł i opracowań, które są z nią związane.

Na szczególną uwagę zasługują rozmowy, które przybliżają duchowość filokaliczną. Jest ona w polskim Kościele mało znana. Dużo bardziej przeważa duchowość maryjna, pielgrzymkowa czy związana ze sporą liczbą tzw. wspólnot charyzmatycznych. Jako benedyktyni tynieccy chcemy przybliżać tę trochę zapomnianą duchowość. Wokół Filokalii są organizowane różne wydarzenia. Niniejszy numer Cenobium wpisuje się w tę działalność. To okazja do zainspirowania tą duchowością.

Filokalia to prawdziwa szkoła duchowości, modlitwy i teologii. Jeśli chcesz poważnie traktować życie duchowe, to Filokalia jest dla ciebie. Jeśli chcesz budować swoją wiarę w oparciu o solidną duchowość, sprawdzoną w praktyce przez wieki, to Filokalia jest dla ciebie. Jeśli chcesz coś dla siebie zrobić, zmienić na lepsze w swoim życiu, czegoś nowego się dowiedzieć, to Filokalia jest dla ciebie / Brunon Koniecko OSB

W obecnym numerze „Cenobium” podejmujemy zagadnienia związane z medalikiem św. Benedykta. Budzi on niemałe zainteresowanie wiernych. Wielu chrześcijan nosi różnego rodzaju medaliki, krzyże czy szkaplerze. Tego rodzaju praktyka jest wyznaniem wiary lub oznaką pobożności. Dla kogoś może być bardzo ważna. Dla innych osób może być zbędna. W pewien sposób każdy ma swoją duchowość i swój sposób wyrażania wiary oraz formę modlitwy. Wynika to ze zróżnicowanego doświadczenia wiary poszczególnych wiernych i osobistych preferencji. Pluralizm duchowy, wpisany w pierwotny zbawczy zamiar Boga, jest wynikiem samego Objawienia. Jest on konieczny dla realizacji istotnych aspektów Ewangelii, aby ją bardziej wyjaśniać. 

Rozmaite praktyki religijne, w tym noszenie medalika św. Benedykta, pomagają w rozwoju duchowym. To rzeczywistość, o którą należy nieustannie dbać. Współcześnie dostępne są rożne formy modlitw myślnych. Każdy może wybrać coś dla siebie. Każdy jest wolny w wyborze określonego sposobu wyrażania swojej wiary. Nie może jednak być to sprzeczne z właściwym rozumieniem prawd wiary czy propagowaniem poglądów sprzecznych z Objawieniem. Duchowość medalika św. Benedykta związana jest z pobożnością ludową, z kultem krzyża czy z czcią samego św. Benedykta. Dotyka przede wszystkim kwestii wiary i ufności w łaskę Bożą.

Noszenie medalika św. Benedykta sięga dawnych czasów. Trudno określić jego początek. Trwa to już kilka wieków. Ma zatem swoją tradycję. Z medalikiem św. Benedykta były związane liczne odpusty. Obecnie są już nieaktualne, ale pomimo tego nie zanikła wiara w sens tej praktyki.

Niniejszy numer „Cenobium” jest poświęcony wyjaśnieniu wielu zagadnień związanych z duchowością medalika św. Benedykta. Niektóre kwestie nie są tak oczywiste, jak by mogło się wydawać. Wymagają rzetelnego wyjaśnienia teologicznego. Każda zatwierdzona praktyka ma swoje uzasadnienie wynikające z prawd wiary. Warto o tym wiedzieć, aby nie popełniać błędów i nie szerzyć niewłaściwych poglądów. Nawet rzeczy dobre i pobożne, ale niewłaściwie stosowane, mogą mieć skutek odwrotny do zamierzonego. W trosce więc o zdrową duchowość związaną z medalikiem św. Benedykta zapraszamy do lektury / Brunon Koniecko OSB

„Cenobium” to magazyn założony przez benedyktynów tynieckich w 1991 r., poświęcony tradycji monastycznej. Zaczął ukazywać się nakładem Wydawnictwa Benedyktynów Tyniec, gdy jego dyrektorem był o. Włodzimierz Zatorski OSB, jeden z inicjatorów projektu. Pierwszym redaktorem czasopisma był o. Hieronim Kreis OSB. Redakcja we wstępie do pierwszego numeru „Cenobium” pisała: proponujemy Wam nowe pole prezentacji problematyki monastycznej między wspólnotami benedyktyńskimi. […] Wydaje się nam, że „Cenobium”, obok rozważań teoretycznych, powinno udostępniać całej polskiej rodzinie benedyktyńskiej także owoce codziennego życia, wspólnego i osobistego doświadczenia. […] Chcielibyśmy, aby „Cenobium” stało się nie tylko sprawą Tyńca, ale by tynieckie zaplecze zostało mądrze i dobrze wykorzystane dla wspólnej sprawy. Liczymy, że wznowienie publikacji naszego magazynu po dziesięciu latach przerwy przyczyni się do ożywienia intelektualnej, duchowej i braterskiej wymiany między członkami polskich wspólnot monastycznych.

Wiele razy w swej Regule św. Benedykt zaleca, aby mnisi poświęcali czas na czytanie: w jego klasztorze długa lektura jest znakiem niedzieli, staranne czytanie jednego dzieła naznacza Wielki Post. W tradycji monastycznej lektura urasta do rangi cnoty – nie bez przyczyny już od czasów Orygenesa (co tak genialnie przekazał św. Grzegorz Cudotwórca w swej mowie pochwalnej na cześć Adamantiusa) studium i mozolne czytanie przygotowują człowieka do wczytania się w Pismo Święte. Bardzo zatem cieszę się, że moi Współbracia podjęli ideę podzielenia się z szerokim kręgiem czytelników tekstami, które mają pomóc w codziennym życiu tradycją monastyczną i w głębszym jej rozumieniu. Choć bowiem nasze ideały nie zmieniają się, to jednak świat, w którym żyjemy, stawia nam ciągle nowe pytania. Czy dawni mistrzowie mają wobec tego coś jeszcze do powiedzenia w świecie zdominowanym przez wirtualność Internetu? (słowo O. Opata Szymona Hiżyckiego OSB)

Kapłaństwo mnicha nie jest tematem dominującym w duchowości monastycznej. Jest to jednak zagadnienie niezmiernie ciekawe. Z powodu swojej drugorzędności nie jest często podejmowane. Stąd pomysł, aby obecny numer „Cenobium” był poświęcony kapłaństwu mnicha. Pozwoli to chociaż w niewielkim stopniu uzupełnić lukę, jaka istnieje w opracowaniu tego tematu.

Powołanie monastyczne, a więc również benedyktyńskie, nigdy nie było i nie jest ze swej natury nastawione na kapłaństwo. Ono może towarzyszyć niektórym mnichom i być odbierane jako powołanie w powołaniu, które ktoś odczytuje jako wolę Boga względem niego.

Kapłaństwo nigdy nie może być celem wejścia na drogę monastyczną. Musi ono być podporządkowane życiu mniszemu. Ono jest nadrzędne. Jednak, żeby było ciekawiej, Bóg może też powoływać osoby duchowne do stanu mniszego. Święty Benedykt doskonale zdawał sobie z tego sprawę. Jak zawsze w przypadku powołania, jest pewna tajemnica, którą trudno zgłębić. Bóg bowiem prowadzi wybrane osoby ścieżkami sobie wiadomymi. Człowiek jedynie odpowiada na Jego wezwanie.

Tym bardziej zatem zagadnienie kapłaństwa mnicha jest interesujące. W niniejszym numerze „Cenobium” podjęte zostały wybrane aspekty tego problemu. Chociaż Reguła św. Benedykta nie poświęca zbyt wiele miejsca temu tematowi, to z uwagi na jej wartość, stanowi to pewien zasób informacji, z których sporo można się dowiedzieć. Istotne jest również spojrzenie na inne teksty z literatury monastycznej, aby zobaczyć szerszy kontekst zagadnienia. Interesująco prezentuje się ten temat zwłaszcza w Apoftegmatach Ojców Pustyni.

Leszek Wianowski, zgłębiając to zagadnienie w tych tekstach, zauważa, że z jednej strony, „kapłan i jego urząd w życiu mniszych wspólnot był realnie obecny i konieczny” i „kapłani stanowią integralną część mniszej wspólnoty, dzieląc jej problemy ludzkie i duchowe”. Z drugiej zaś strony „życie na pustyni miało na celu wychować anachoretę, mnicha a nie – albo dopiero w dalszej kolejności – kapłana. Stąd czasami dość cierpkie uwagi pod adresem przedstawicieli stanu kapłańskiego, którzy niekiedy prowadzili życie lub epizodycznie postępowali w sposób rzeczywiście nieco odległy od ideału pustyni”. Jednak jest to tylko częściowe spojrzenie na rolę kapłaństwa w życiu mniszym. Istotny jest także kontekst posługi kapłana. On zaś jest uzależniony od czasu i miejsca, w którym dana wspólnota prowadzi swoje życie. Należy również uwzględnić potrzeby lokalnego Kościoła. Dzisiejsze kongregacje benedyktyńskie są, według prawa kanonicznego, Instytutami Zakonnymi Kleryckimi na prawie papieskim. I pomimo tego, że może się wydawać, że jest to bardzo odległe od ideału pustyni, to jednak to wszystko nie wpływa na istotę ani kapłaństwa, ani życia mniszego.

Bez względu na to, z jakiej strony będziemy chcieli spojrzeć na kapłaństwo mnicha, to z pewnością będzie jeszcze sporo do odkrycia, gdyż jest to rzeczywistość złożona, a jednocześnie nadprzyrodzona / Brunon Koniecko OSB

Opactwo Benedyktynów w Tyńcu powołało do istnienia 3 października 2020 r. Instytut Monastyczny. Jego celem jest upowszechnianie duchowości i teologii monastycznej, zwłaszcza benedyktyńskiej, dla wspólnego dobra, w służbie Kościoła, dla zbawienia dusz i dla chwały Bożej. Będzie to możliwe poprzez m.in. przekazywanie wiedzy z zakresu monastycyzmu w ramach różnorodnej działalności Instytutu. Jedną z nich jest wydawanie różnego rodzaju publikacji. Do niej będzie należeć pismo „Cenobium”.

Przy tej okazji warto przypomnieć, że zostało ono założone w 1991 r. Mija zatem trzydzieści lat od wydania pierwszego numeru. Była to inicjatywa oddolna mnichów tynieckich, realizowana przez Wydawnictwo Benedyktynów Tyniec, początkowo jako półroczne zeszyty. Nazwa czasopisma nawiązuje do cenobitów, czyli do mnichów, którzy prowadzą życie wspólnotowe, żyją pod opatem i regułą w ramach klauzury klasztornej. Życie benedyktyńskie to życie wspólnotowe. Właśnie to życie wspólne mnichów ma być przedmiotem przemyśleń i modlitwy. Wydawnictwo Benedyktynów Tyniec wznowiło po wielu latach wydawanie tego czasopisma. Zostały wydane trzy numery, w których została podjęta fundamentalna dla benedyktynów kwestia – ślubów monastycznych. Każdy numer był poświęcony szerszemu zrozumieniu jednego ze ślubów mniszych.

Aktualnie czasopismo „Cenobium” stało się pismem Instytutu Monastycznego. Będą w nim podejmowane różnego rodzaju kwestie dotyczące sposobu życia monastycznego. To okazja do stworzenia przestrzeni wymiany myśli, rozważań teoretycznych i owoców codziennego życia, która będzie ukazywać innym sens i wartość monastycznego sposobu życia.

Obecny temat czasopisma dotyczy posługi przełożonego w klasztorach benedyktyńskich. Artykuły podejmują ten temat z różnych punktów widzenia. Posługa ta jest niełatwa i tylko ten, kto ją pełnił, może zaświadczyć o złożoności zadań. Autorami tekstów są w większości osoby, które pełniły bądź nadal pełnią urząd przełożonego w męskich klasztorach benedyktyńskich. Zatem nie tylko wiedza, ale również doświadczenie jest ważne, aby ukazać specyficzny charakter tej posługi. Artykuły dotyczą aspektu prawnego, duchowego, organizacyjnego, a także zwykłych codziennych problemów, z jakimi musi się mierzyć przełożony. Przedstawione zagadnienia przedstawiają w szeroki sposób to, co składa się na jego posługę. Jest to niewątpliwie dobry materiał do dalszych refleksji i analiz. Temat ten trudno wyczerpać. Życie przynosi bowiem wciąż nowe zadania, przed którymi musi stanąć przełożony wspólnoty monastycznej.

Mamy nadzieję, że ta nowa formuła „Cenobium” znajdzie zainteresowanie nie tylko u mnichów czy mniszek, ale także u wszystkich innych zainteresowanych duchowością monastyczną bądź chrześcijańską / Brunon Koniecko OSB

Kolejny numer „Cenobium” podejmuje temat ostatniego ślubu monastycznego – przemiany obyczajów. To szczególny rodzaj ślubu, który jest składany tylko przez mnichów Reguły św. Benedykta. W niniejszym numerze chcemy tym razem ukazać nauczanie mnichów tynieckich, zarówno żyjących, jak i tych, co odeszli już do Pana. Jest to wyraz spojrzenia na rozumienie tego szczególnego dla mnichów ślubu z perspektywy wiedzy i życia benedyktynów tynieckich. Dlatego mamy teksty byłego opata, o. Augustyna Jankowskiego oraz o. Bernarda Turowicza, którzy skupiają się głównie na zagadnieniu czystości i ubóstwa. Z pośród żyjących mnichów tynieckich przedstawiamy ciekawe spojrzenie o. Bernarda Sawickiego (byłego opata), na zwyczaje klasztorne. Tekst o. Brunona Koniecko ukazuje związek ślubu nawrócenia obyczajów z formacją w życiu monastycznym. Obecny opat tyniecki, o. Szymon Hiżycki analizuje znaczenie słów conversio i conversatio. Artykuł o. Tomasza Dąbka skupia się na biblijnym uzasadnieniu znaczenia monastycznego ślubu przemiany obyczajów. Tekst o. Włodzimierza Zatorskiego ukazuje związek ślubu nawrócenia obyczajów z życiem wspólnotowym oraz z sakramentem małżeństwa. Do tego dochodzi interesujące i wnikliwe opracowanie przez dr Leszka Wianowskiego tematu samego nawrócenia jako aktu na podstawie Apoftagmatów Ojców Pustyni. Wszystkie wspomniane wyżej teksty ukazują różne aspekty mniszego ślubu nawrócenia obyczajów. Dzięki temu będzie można spojrzeć szerzej na jego znaczeniu w życiu monastycznym.

Na tym numerze „Cenobium” kończy się przedstawianie rozumienia ślubów monastycznych. Nowe publikacje tego czasopisma będą wydawane w zmienionej formule.

Nowy numer „Cenobium” podejmuje temat następnego ślubu mniszego – posłuszeństwa. Ten ideał swój szczególny wzorzec odnajduje w nauczaniu i przykładzie Ojców Pustyni, dlatego ku nim zwracają się w swych poszukiwaniach autorzy publikujący w tym numerze: dr Leszek Wianowski w swym rzetelnym opracowaniu opiera się na Apoftegmatach, zaś nasz opat, o. Szymon Hiżycki, bada ciekawy problem, który napotykamy w XVII Rozmowie Kasjana. Cieszymy się ze współpracy z opatami zagranicznych klasztorów benedyktyńskich (Sint-Adelbertabdij w Holandii i St. Anselm’s Abbey w USA) oraz z obecności cystersów na naszych łamach: obok artykułów dwóch trapistów prezentujemy wywiad z o. Wincentym Polkiem, mnichem z Wąchocka, który już niemal rok temu głosił naszej wspólnocie rekolekcje adwentowe. Artykuł o. Flachaire’a stanowi kolejną okazję, by zyskać wgląd w życie katolickich mnichów i mniszek w środowisku muzułmańskim (zob. w poprzednim numerze, Stałość w cieniu muru), zaś rozdział z książki o. Michaela Caseya (Strangers to the City) to bardzo ważny głos w aktualnej debacie nad znaczeniem i misją monastycyzmu. Tekst prof. Grzegorzewskiej rzuca całkiem nowe światło na postawę słuchania i posłuszeństwa, natomiast jednocześnie sięgamy do własnej tradycji Tyńca, z radością przedstawiając wydobyte z archiwów opactwa św. Andrzeja w Zevenkerken fragmenty komentarza do Reguły pióra odnowiciela naszego opactwa, o. Karola van Oost. Dziękujemy naszym współbraciom z polskich klasztorów (Lubiń, Biskupów) za podzielenie się wypróbowaną wiedzą i doświadczeniem życia mniszego. „Cenobium” pozostaje otwarte na wkład swoich czytelników: wierzymy, że wielostronna debata nad wartościami monastycyzmu pozwala zachować żywotność Reguły i określić na nowo, ku czemu jako mnisi i mniszki, oblaci i oblatki, mamy nakłaniać ucho naszego serca.