Śpiew i recytacja psalmów należy do codziennej praktyki mnicha. Psalmy są jego codziennym pokarmem duchowym. Tak było również w życiu o. Piotra Rostworowskiego, który nie tylko modlił się nimi, ale także rozmyślał nad nimi przez całe swoje życie. Na temat psalmów pozostało po nim wiele spisanych notatek, począwszy od krótkich punktów poprzez dłuższe lub krótsze medytacje, komentarze, aż po referaty starannie osobiście opracowane. Szereg konferencji na temat psalmów zostało spisanych przez słuchaczy. Zróżnicowany materiał źródłowy wpływa na niejednolity poziom prezentowanego tomu, jednak z uwagi na głębię przekazywanych treści i żywe świadectwo odkrycia modlitwy Kościoła, zdecydowaliśmy się zaprezentować ich szerszy wybór. Mamy nadzieję, że pomogą one Czytelnikom w osobistym kontakcie z psalmami.

Autor kochając psalmy i znając je bardzo dobrze w swoich komentarzach cytował je nieraz z pamięci posługując się dawniej często językiem łacińskim, w którym przez wiele lat odmawiał psalmy w chórze klasztornym. Później korzystał z różnych tłumaczeń przeważnie używanych w liturgii Mszy św. i liturgii godzin oraz różnych wydań Biblii Tysiąclecia. Gdy komentarz czy medytacja nad psalmem odnosi się do słowa wziętego z innego przekładu niż aktualnie używane, zostawiamy cytaty w pierwotnej formie używanej przez Autora. Dla ułatwienia Czytelnikowi kontaktu z myślą o. Piotra przed medytacjami umieszczamy tekst samego psalmu w tłumaczeniu piątego wydania Biblii Tysiąclecia.

Radość psalmów to jakaś radość inna od wszystkich ziemskich radości, to radość zwycięska. Mówi się często, że psalmy odpowiadają uczuciom serca ludzkiego. Trzeba powiedzieć więcej: one wyrywają serce ludzkie z ciasnych jego granic. One każą mu śpiewać hymny radosne nawet wtedy, gdy nie jest do tego skłonne. Możemy być bardzo smutni i przygnębieni, a jednak tekst natchniony każe nam śpiewać radość: Uradowałem się, gdy mi powiedziano: «Pójdziemy do domu Pańskiego» (Ps 122[121],1). Jeżeli uwierzymy psalmowi i damy się prowadzić przez niego i damy się posłusznie wyprowadzić z nas samych, poznamy i my tę radość transcendentną i niezmienną, niezależną od zmienności kolei naszych na ziemi, od cierpień i łez.

Wiara, nadzieja i miłość stanowią rdzeń chrześcijańskiego życia. Bez nich chrześcijaństwo jest martwe. Dlatego też sprawą zupełnie podstawową dla chrześcijanina jest autentyczne ich odkrycie. Nie wystarczy, że posiadamy te cnoty jako dane nam w sakramencie chrztu, ale trzeba, by były w nas żywe na co dzień, by nas kształtowały i wprowadzały w coraz większą zaży­łość z Tym Który Jest.

W niniejszym tomiku prezentujemy wybrane teksty Ojca Piotra Rostworowskiego, benedyktyna, a później kameduły, który nie­jednokrotnie poruszał te tematy w konferencjach duchowych dla różnych ludzi, na różnych etapach życia. Ułożyliśmy je zgodnie z porządkiem rozwijającej się refleksji. Całość rozpoczyna fragment rekolekcji podejmujący podstawowe praw­dy wiary widzia­ne przez człowieka, który stara się w za­sadniczy sposób odnaleźć w rzeczywistości.

Dalej następuje artykuł pt. „Dlaczego wie­rzę?”, który uświa­da­mia nam, że wiara chrześcijańska nie jest jedynie subiektywnym przeżyciem, nie jest jedynie pobożną tra­dycją, ale jest rozumna i – co bardzo wa­żne – jest radością życia.

Wzrastamy w wierze konkretnie tylko wó­wczas, gdy wchodzimy w żywą więź z Bo­giem. Tą więzią jest modlitwa. O tym mówi następny rozdział: „Módlmy się z wiarą”. W modlitwie nie da się niczego „osiągnąć”. Ona jest wejściem w misterium, by w nim się odnaleźć w wolności. Taka modlitwa pro­wadzi do kontemplacji, co o. Piotr podejmuje w następnym tekście za­ty­tu­ło­wa­nym przez nas: „Wiara fundamentem modli­twy”. Wiara pozostaje niewzruszonym fun­damentem naszej relacji do Boga tu na zie­mi, nawet w najwyższych rejestrach naszej egzystencji.

Na prezentowany tomik o modlitwie składa się szereg tekstów powstałych na przestrzeni kilkunastu lat przy różnych okazjach. Tomik otwiera Kilka uwag o wychowaniu do modlitwy – referat wygłoszony do wyższych przełożonych zgromadzeń żeńskich zebranych na Jasnej Górze w 1970 r. Stąd szereg razy powtarzają się tam nawiązania do życia sióstr zakonnych. Niemniej sama treść referatu jest uniwersalna i ważna dla wszystkich.

Następnie publikujemy fragmenty rekolekcji wygłoszonych do sióstr w Laskach w 1955 r. zwłaszcza konferencję pod tytułem: Modlitwa – nauka św. Benedykta.

Dalej Modlitwa liturgiczna a modlitwa prywatna – referat wygłoszony na Jasnej Górze w 1955 r., czyli w czasie, gdy nie myślano jeszcze o zwołaniu Drugiego Soboru Watykańskiego. Ojciec Piotr stara się w nim ukazać sens i właściwe relacje pomiędzy liturgią i modlitwą osobistą. Konferencja była głoszona w duchu odnowy liturgicznej, której w tym czasie Tyniec w Polsce przewodził. Także w tym nurcie powstał artykuł dla Tygodnika Powszechnego w 1962 r. pod tytułem: Eucharystia a chrystocentryzm. Ojciec Piotr przypomina w nim, że sakramenty nie są tylko obrzędami, ale rzeczywistością dynamiczną, która winna przemieniać nasze życie. Wyraźnie podkreśli to potem zwoływany już Sobór.

Na końcu drukujemy konferencję Modlitwa Pańska wygłoszoną do zakonnic i będącą oryginalnym komentarzem do modlitwy „Ojcze nasz”. Niestety, o. Piotr nie był już w stanie sam poprawić spisanego z taśmy magnetofonowej tekstu, pozostawiając nam opracowanie redakcyjne. Mamy nadzieję, że nie zmieniło ono autentycznej myśli autora. Od nas pochodzą także tytuły podrozdziałów, które nadają całości, jak wierzymy, większą przejrzystość.

Stosunek rozumu do wiary jest niewątpliwie jednym z najczęściej podejmowanych zagadnień. Filozofowie i teologowie bardzo różnie starają się do niego podejść. Często jednak przeintelektualizowane rozważania zbyt teoretycznie traktują zarówno rozum, jak i wiarę. Zapomina się w nich o tym, że rozum w człowieku nie ogranicza się do racjonalizmu. Ojciec Piotr Rostworowski pokazuje, że wiara jest po prostu mądra, a tym samym rozumna. Mądrość w człowieku nie jest wynikiem racjonalnych dywagacji, ale światłem, które go oświeca, jeżeli na to światło potrafi się otworzyć. Współczesny racjonalizm, wywodzący się z oświecenia, przyjmuje jako swoją metodę wątpienie. Tragedią tego racjonalizmu jest to, że z tego wątpienia nie potrafi wyjść. Ojciec Piotr pisze: „Można by zaryzykować porównanie, że czym dla woli jest abulia, czyli niezdolność wyjścia z siebie przez zdecydowane chcenie, tym dla intelektu jest niezdolność wyjścia z siebie przez zdecydowaną afirmację przedmiotu” (s. 41). „Wątpienie metodyczne” potrafi na tyle zablokować człowieka, że wiele oczywistych faktów z jego doświadczenia życiowego, z historii, ze zwykłego rozsądnego podejścia do tekstów Pisma Świętego nie przemawia, nie daje do myślenia. Przed uznaniem prawdy lęk paraliżuje.

Ojciec Piotr Rostworowski, mnich – nie profesor teologii, czy filozofii, stara się przypomnieć najprostsze i jednocześnie najważniejsze prawdy dotyczące wiary chrześcijańskiej, przede wszystkim, że nie jest ona światopoglądem, ale przyjęciem samego Boga jako Osoby. Dlatego nie da się wiary oddzielić od miłości. To wejście w więź miłości z Bogiem pociąga dopiero za sobą przyjęcie wszystkich prawd objawionych. Samym intelektem bez udziału miłości, bez woli nawrócenia i zawierzenia nie dochodzi się do Boga prawdziwego. Kto jednak uwierzy, osiąga poznanie i pewność dotyczącą prawd wiary. Jest to wybór moralny, gdyż „wiara jest aktem miłości, czci i posłuszeństwa wobec najwyższego autorytetu Boga, natomiast wątpienie jest odmową tej miłości, tej czci i tego posłuszeństwa” (s. 67). Dla człowieka wierzącego zwątpienie jest zawsze złem, bo jest znieważeniem autorytetu Boga, jest buntem i odrzuceniem miłości. Iluzją jest oddzielanie przekonania jako postawy czysto intelektualnej od zaangażowania woli, bo w wierze jest to jeden akt, w którym intelekt zostaje poddany „posłuszeństwu wiary”. Wiara pozwala otworzyć oczy na nową rzeczywistość, której rozum sam nie jest w stanie zobaczyć, objawia „tajemnicę mądrości Bożej” (zob. 1 Kor 2,7).

Był czas, gdy mnichów chrześcijańskich – zwłaszcza na Wschodzie – nazywano filozofami, w tym specyficznym znaczeniu, że miłowali Mądrość. Szukali jej z miłością także na kartach Pisma Świętego. Sam nawet tytuł niniejszej książki jest wzięty z 1 Listu św. Jana (5,9n). W tym sensie można powiedzieć, że wyrasta ona z tradycji mniszej.

To przypomnienie zasadniczych prawd dotyczących relacji rozum–wiara nie przestało być aktualne po czterdziestu sześciu latach od napisania tekstu, który ukazał się w miesięczniku Znak 1961 XIII, nr 79(1), s. 7–35. Artykuł powstał na osobistą prośbę Hanny Malewskiej, redaktora naczelnego tego miesięcznika, znakomitej pisarki.

Pomimo tego, że postać o. Piotra Rostworowskiego (1910–1999), jak i jego spuścizna piśmiennicza nie są całkowicie obce polskiemu Czytelnikowi, to jednak nadal tyniecki i bielański przeor wraz ze swoją myślą duchową pozostaje postacią do końca nieodkrytą. Na redakcyjną oprawę oczekują nieznane szerszemu gronu konferencje, zapiski i listy o. Piotra. Miejmy nadzieję, że te wartościowe teksty zostaną we właściwy sposób przygotowane i wyeksponowane, by mogły służyć wszystkim poszukującym Boga.

Bóg zawsze jest najwierniejszym towarzyszem duszy ludzkiej. Są jednak czasy i miejsca w osobistej historii każdego człowieka, kiedy Pan dotyka nas szczególnie, gdzie intensywniej obdarza nas swoją łaską. Odnajdujemy wtedy „miejsce łaski” (może lepiej powiedzieć, że to ono odnajduje nas). „Miejscem łaski” dla wielu mnichów i mniszek jest klasztor i zakon monastyczny. W tym „miejscu łaski” znalazł się i o. Piotr. Klasztory benedyktyńskie w Belgii i Polsce oraz kolejne eremy kamedulskie, w których przebywał o. Ros­tworowski, a ogólniej rzecz ujmując – życie mnisze, było dla niego „miejscem” szczególnego obdarowania, intensywnego obcowania z Bogiem. O tym, czym jest to „miejsce łaski” opowiadał w swoich kazaniach, mowach, konferencjach. O tym mówią też teksty zamieszczone w tej książce.

Z radością przekazujemy do rąk Czytelników wybór konferencji o. Piotra, które rozproszone wśród różnych publikacji zostały zebrane i odświeżone. Pewne fragmenty znajdujących się w książce tekstów wymagały nieznacznych interwencji redakcyjnych, które ułatwią pełne rozumienie przesłania znanego mnicha. O. Piotr w publikowanych przemówieniach zwracał się przede wszystkim do swoich współbraci i sióstr zakonnych, dlatego znajduje się w nich wiele zwrotów łacińskich, czy słów terminologii zakonnej, które mogą być niezrozumiałe dla współczesnego odbiorcy. Wszystkie fragmenty Pisma Świętego podawane przez Autora po łacinie, jak również pozostałe trudniejsze sformułowania zostały przetłumaczone i objaśnione.

Kiedy Bóg stworzył świat, widział, że jest on dobry i piękny, ale nie znajdował w tym świecie oddźwięku, nie było w nim nikogo, kto mógłby odpowiedzieć Stwórcy, rozmawiać z Nim. I wtedy Bóg stworzył człowieka, stworzył go dla dialogu z samym sobą, ażeby miał z kim rozmawiać. Człowiek jest jakby odpowiedzią na Boga. Dziw­ną rzeczą jest to pragnienie Boga, aby obcować z człowiekiem, aby z nim rozmawiać. Rozkoszą moją jest przebywać wśród synów ludzkich (Prz 8,31). Zdumiewająca to rozkosz! My sami nie możemy wytrzymać z ludźmi... Skoro jednak Bóg sam to powiedział, musimy uwierzyć, że tak jest.

Książka, którą oddajemy do rąk czytelników, jest podwójnym świadectwem. Zjednej strony świadectwem o. Piotra, jego miłości do życia konsekrowanego; zdrugiej zaś wagi, jaką do głoszonych nauk przywiązywali słuchacze troskliwie zapisujący jego słowa, anastępnie przechowujący skrzętnie te zapiski.

Rekolekcje, które publikujemy, zostały wygłoszone dla instytutu świeckiego Przemienienia Pańskiego w latach 50. Na publikację czekały zatem dość długo. Ojciec Piotr otaczał szczególną troską tę formę życia konsekrowanego. Połowa lat 50. ubiegłego wieku naznaczona była, zwłaszcza na Zachodzie, dużym rozwojem tej właśnie formy życia. Istotą każdego instytutu świeckiego jest żyć wiarą w świecie, zachowując zwykły strój, pracując zawodowo, modląc się pośrodku ludzkiej biedy i smutku. Ewangelia mówi, że Duch wyprowadził Jezusa na pustynię, aby był kuszony przez diabła (Mk 1,12). Wszyscy, którzy chcą żyć wiarą w dzisiejszym świecie, czują się może trochę tak jak Chrystus Pan – rzuceni między skorpiony i węże, pod niegościnne słońce, wystawieni na pokusy.

Wiara, nadzieja i miłość stanowią rdzeń chrześcijańskiego życia. Bez nich chrześcijaństwo jest martwe. Dlatego też sprawą zupełnie podstawową dla chrześcijanina jest autentyczne ich odkrycie. Nie wystarczy, że posiadamy te cnoty jako dane nam w sakramencie chrztu, ale trzeba, by były w nas żywe na co dzień, by nas kształtowały i wprowadzały w coraz większą zaży­łość z Tym Który Jest.

W niniejszym tomiku prezentujemy wybrane teksty Ojca Piotra Rostworowskiego, benedyktyna, a później kameduły, który nie­jednokrotnie poruszał te tematy w konferencjach duchowych dla różnych ludzi, na różnych etapach życia. Ułożyliśmy je zgodnie z porządkiem rozwijającej się refleksji. Całość rozpoczyna fragment rekolekcji podejmujący podstawowe praw­dy wiary widzia­ne przez człowieka, który stara się w za­sadniczy sposób odnaleźć w rzeczywistości.

Dalej następuje artykuł pt. „Dlaczego wie­rzę?”, który uświa­da­mia nam, że wiara chrześcijańska nie jest jedynie subiektywnym przeżyciem, nie jest jedynie pobożną tra­dycją, ale jest rozumna i – co bardzo wa­żne – jest radością życia.

Wzrastamy w wierze konkretnie tylko wó­wczas, gdy wchodzimy w żywą więź z Bo­giem. Tą więzią jest modlitwa. O tym mówi następny rozdział: „Módlmy się z wiarą”. W modlitwie nie da się niczego „osiągnąć”. Ona jest wejściem w misterium, by w nim się odnaleźć w wolności. Taka modlitwa pro­wadzi do kontemplacji, co o. Piotr podejmuje w następnym tekście za­ty­tu­ło­wa­nym przez nas: „Wiara fundamentem modli­twy”. Wiara pozostaje niewzruszonym fun­damentem naszej relacji do Boga tu na zie­mi, nawet w najwyższych rejestrach naszej egzystencji.

Pomimo tego, że postać o. Piotra Rostworowskiego (1910–1999), jak i jego spuścizna piśmiennicza nie są całkowicie obce polskiemu Czytelnikowi, to jednak nadal tyniecki i bielański przeor wraz ze swoją myślą duchową pozostaje postacią do końca nieodkrytą. Na redakcyjną oprawę oczekują nieznane szerszemu gronu konferencje, zapiski i listy o. Piotra. Miejmy nadzieję, że te wartościowe teksty zostaną we właściwy sposób przygotowane i wyeksponowane, by mogły służyć wszystkim poszukującym Boga.

Bóg zawsze jest najwierniejszym towarzyszem duszy ludzkiej. Są jednak czasy i miejsca w osobistej historii każdego człowieka, kiedy Pan dotyka nas szczególnie, gdzie intensywniej obdarza nas swoją łaską. Odnajdujemy wtedy „miejsce łaski” (może lepiej powiedzieć, że to ono odnajduje nas). „Miejscem łaski” dla wielu mnichów i mniszek jest klasztor i zakon monastyczny. W tym „miejscu łaski” znalazł się i o. Piotr. Klasztory benedyktyńskie w Belgii i Polsce oraz kolejne eremy kamedulskie, w których przebywał o. Ros­tworowski, a ogólniej rzecz ujmując – życie mnisze, było dla niego „miejscem” szczególnego obdarowania, intensywnego obcowania z Bogiem. O tym, czym jest to „miejsce łaski” opowiadał w swoich kazaniach, mowach, konferencjach. O tym mówią też teksty zamieszczone w tej książce.

Z radością przekazujemy do rąk Czytelników wybór konferencji o. Piotra, które rozproszone wśród różnych publikacji zostały zebrane i odświeżone. Pewne fragmenty znajdujących się w książce tekstów wymagały nieznacznych interwencji redakcyjnych, które ułatwią pełne rozumienie przesłania znanego mnicha. O. Piotr w publikowanych przemówieniach zwracał się przede wszystkim do swoich współbraci i sióstr zakonnych, dlatego znajduje się w nich wiele zwrotów łacińskich, czy słów terminologii zakonnej, które mogą być niezrozumiałe dla współczesnego odbiorcy. Wszystkie fragmenty Pisma Świętego podawane przez Autora po łacinie, jak również pozostałe trudniejsze sformułowania zostały przetłumaczone i objaśnione.

Kolejny tom pism ojca Piotra Rostworowskiego zawiera wydawany po raz pierwszy komentarz do Ewangelii wg św. Jana. Edycja została przygotowana w oparciu o maszynopis przechowywany w archiwum opactwa tynieckiego (nr PWR–LXVIII–2). Zasadniczo unikaliśmy ingerencji w tekst komentarza; uwspółcześniliśmy jedynie ortografię i interpunkcję. Aby ułatwić lekturę, dodaliśmy teksty Ewangelii kolejno komentowane przez Ojca Piotra. W tym wypadku tekst jest zaczerpnięty z 5. wydania Biblii Tysiąclecia. Nie ingerowaliśmy natomiast w cytaty biblijne przytaczane przez samego Autora. Jeśli podajemy w nawiasie sigla z Ewangelii Jana, opuszczamy skrót J.

Niniejszy tom składa się z dwóch części. W pierwszej możemy zapoznać się z komentarzem ojca Piotra do kolejnych fragmentów Ewangelii (od 1,1 do 12,36); w aneksie umieściliśmy luźne notatki, które autor sporządził do różnych fragmentów czwartej Ewangelii. Koncentrują się one głównie na pozostałych fragmentach tekstu św. Jana. Nie jest zatem wykluczone, że mamy do czynienia z materiałem, który miał posłużyć za podstawę do dokończenia komentarza. Tak się jednak nie stało. Trudno dziś powiedzieć, dlaczego? Spuścizna rękopiśmienna ojca Piotra ciągle czeka na swojego badacza.

Jedną z najważniejszych praktyk w życiu każdego mnicha jest lectio divina – modlitewne spotkanie ze Słowem Bożym. Niniejszy komentarz można traktować jako zapis doświadczenia ojca Piotra na tym szczególnym polu życia modlitwy. Niech ci, którzy będą czytać ten tom, zapałają równie wielką miłością do Pisma Świętego, jak Autor naszego komentarza…

Jeśli Ewangelia mówi, że życie było światłością ludzi (1,4) to znaczy, że nie jakiekolwiek życie jest jakimś światłem ludzi, ale to ży­cie, które w Nim, w Słowie było i jest. Jest światłem lu­dzi, ale też nie jednym z możliwych świateł ludzi, ale jedynym. Stąd widzimy wielkość człowieka, że je­dynym światłem przeznaczonym dla niego, jedynym, dla którego on jest przeznaczony, jest życie wewnętrzne Boga. Ponieważ życie Słowa jest światłem człowieka, dlatego życie Chrystusa jest całą naszą mądrością.

Światłość w ciemnościach świeci pomimo ciemności, na przekór ciemnościom świeci i będzie świeciło i nikt go nie zgasi. Trzeba się przedzierać przez ciemności do tego światła, przedzierać przez chaos, przez błąd, przez kłamstwo i fałsz, przez grzech i nienawiść, przez upadek i rozpacz do tego światła Które przecież jest i świeci i ciemności nie mogą go zgasić ani przywalić ciężarem, ani zasłonić przed wiarą, która przez wszystko przenika. Przedzierać się do światła, to przedzierać się do życia, do radości. Ale bez łaski wiary nie można tego światła zobaczyć, nie można wyjść z ciemności.

W posłudze kapłańskiej i życiu mniszym ojca Piotra Rostworowskiego indywidualne kierownictwo duchowe zajmowało bardzo ważne miejsce. Możemy nawet stwierdzić – ze względu na samą skalę tej posługi – że było czymś donioślejszym niż jego działalność konferencyjno-rekolekcyjna, pisarska czy kaznodziejska. Jeśli wziąć pod uwagę, że jako mnich napisał prawie trzydzieści tysięcy listów (zachowały się jego dzienniki korespondencyjne), z których ponad połowa dotyczy spraw duchowych – możemy sobie wyobrazić rozmiar tego zjawiska. A przecież listy to tylko okruchy treści przekazywanych najczęściej w rozmowach indywidualnych. Z kierownictwa duchowego ojca Piotra korzystała ogromna liczba osób świeckich i duchownych, niejednokrotnie nie tylko okazjonalnie, ale przez długi czas, często przez całe życie.

Kiedy po śmierci ojca Piotra ogłosiliśmy, że zbieramy jego archiwalia, niektóre osoby, które prowadził, przesłały nam jego listy w postaci oryginałów lub kopii. Ze względu na prywatny charakter tej korespondencji, nie możemy jej publikować bez zgody adresatów lub spadkobierców ich praw. Czas jednak biegnie dalej, osoby odchodzą do wieczności, a cenne, ponadczasowe treści zapisane w listach prywatnych, dojrzewają w pewien sposób, by przynosić światło również szerszym kręgom czytelników. Wdzięczni jesteśmy więc siostrom karmelitankom za zgodę na publikację wyboru listów ojca Piotra do jednej z nich. Jest to wśród licznych już jego tekstów wydanych przez nasze wydawnictwo pierwsza tego rodzaju publikacja. Jesteśmy przekonani, że – jak niegdyś listy te przynosiły pożytek pojedynczej duszy – tak teraz pomogą wielu innym, przy okazji zachęcając do poszukiwania dobrego kierownictwa duchowego i do zdrowej jego praktyki.