Cieszące się wielkim powodzeniem i uznaniem filologów, rzetelne kompendium wiedzy o języku łacińskim, zawierające – w formie przejrzystych tabel i zestawień – wszystkie odmiany łacińskich części mowy i najważniejsze informacje na temat ich funkcji. Zawiera dwie tablice (z funkcjami przypadków) luzem.

Przy opracowywaniu korzystałem, podobnie jak inni autorzy, z istniejących już gramatyk i podręczników języka łacińskiego w różnych językach. Szczególnie obficie czerpałem z nich przykłady, wychodząc z założenia, że nie chodzi o stworzenie zupełnie nowej pozycji, lecz o podanie zagadnień gramatycznych w formie możliwie zwięzłej, a przez to łatwej do zapamiętania.

Zastosowałem nazewnictwo łacińsko–polskie wszędzie tam, gdzie było to konieczne. W innych wypadkach pominąłem nazewnictwo polskie. Oryginalne słownictwo gramatyczne, jak się wydaje, pomaga lepiej zrozumieć ducha języka, a przez to łatwiej język ten opanować.

Dwie pierwsze części, to znaczy fonetyka i morfologia, są ukończone. Część ostatnia, mianowicie składnia, jest w opracowywaniu i ukaże się w odrębnym tomiku. Tu zamieszczono, jako dodatek, jedynie zwięzłe uwagi odnoszące się do składni poszczególnych przypadków łacińskich.

Tabele zawierające odmiany podstawowe łacińskich słów zostały uzupełnione wyjątkami, aby korzystający miał obraz zakresu zastosowania danego paradygmatu. Pod tabelami odmian czasownika w stronie czynnej podano typy form podstawowych czasowników danej koniugacji, pod tabelami w stronie biernej zaś liczne przykłady najczęściej używanych czasowników danej koniugacji. Ich formy podstawowe oraz polskie znaczenie można znaleźć w indeksie czasowników. Indeks, obejmujący ponad 1600 najczęściej używanych czasowników, zawiera wszystkie czasowniki podane w słowniczkach podręczników L. Winniczuk, Lingua Latina. Łacina bez pomocy Orbiliusza, O. Jurewicza, L. Winniczuk, J. Żuławskiej, Język łaciński. Podręcznik dla lektoratów szkół wyższych oraz J. Rezlera, Język łaciński dla prawników.

Istnieją liczne dziedziny nauk humanistycznych, jak archeologia, historia sztu­ki, fi­lo­zo­fia, teo­lo­gia czy nawet pewne działy teorii literatury, których re­pre­zen­tan­ci bez po­wierz­chow­nej choćby zna­jo­mo­ści greki sami skazują się na błą­dze­nie po ma­now­cach twier­dzeń nie­pew­nych. Nie każdy archeolog musi być fi­lo­lo­giem kla­sycz­nym, jed­nak pra­wie każ­dy prędzej czy później natknie się na grec­ką in­skryp­cję czy podpis pod ma­lo­wi­dłem. Podobnie filozof lub biblista czy pa­tro­log z upodo­ba­niem cy­to­wał­by greckie oryginały, gdyby nie prze­moż­ny strach przed gąsz­czem grec­kich form gramatycznych.

Wszystkim tego typu problemom w ja­kiejś mierze może zaradzić niniejszy słownik profesora Nino Marinonego. Trudno nadać mu właściwy tytuł. Ty­tuły zarówno włoskiego oryginału – Tutti i verbi greci – jak i jego an­giel­skie­go od­po­wied­ni­ka – All the Greek Words – są mylące. Trudno powiedzieć, co miałoby znaczyć tutaj słowo „wszystkie”. De fac­to „wszyst­kie cza­sow­ni­ki grec­kie” we wszyst­kich moż­li­wych for­mach mu­sia­ły­by zająć ty­sią­ce stron, na­to­miast „wszystkie czasowniki” w formach podstawowych można znaleźć w każ­dym większym słowniku grecko-polskim czy grecko-angielskim. Pol­ska na­zwa obec­ne­go wy­da­nia naj­bar­dziej – moim zda­niem – od­po­wia­da rze­czy­wi­sto­ści. Dzie­ło Ma­ri­no­ne­go obej­mu­je bo­wiem for­my flek­syj­ne więk­szo­ści istot­nych cza­sow­ni­ków grec­kich, wy­stę­pu­ją­ce w tekstach klasycznych, wy­bra­ne na pod­sta­wie ba­dań fre­kwen­cyj­nych. Za kry­te­rium przy­ję­to wy­stą­pie­nie danej formy w tek­stach wię­cej niż jeden raz i to w czasie róż­nym od te­raź­niej­sze­go. Trzeba jed­nak pa­mię­tać, że słownik powstał w roku 1961, a wszystkie wy­da­nia póź­niej­sze, aż po naj­now­sze, sta­no­wią je­dy­nie fo­to­ty­picz­ne reprinty pierw­szej edy­cji.

Nakład pierwotnego wydania włoskiego (Casa Editrice Principato 1961) dawno już został wyczerpany, a książka światową karierę zrobiła dopiero w edy­cji brytyjskiej (Duckworth, Londyn, pierwsze wydanie – 1985), do dziś do­stęp­nej we wszyst­kich dobrych księgarniach na Wyspach Brytyjskich i w ważniejszych sklepach internetowych. Stanowi ona podstawowe narzędzie stu­den­tów fi­lo­lo­gii klasycznej w Oksfordzie czy w Cambridge, podobnie jak w więk­szo­ści uniwersytetów amerykańskich. Wolno przypuszczać, że wydanie Duc­kwor­tha będzie dodrukowywane jeszcze przez długie lata.

Wydawca uprzejmie dziękuje pani Marii Teresie Marinone Ga­but­ti, wdo­wie po profesorze Nino Marinonem, właścicielce i dys­po­nent­ce praw au­tor­skich do niniejszego słownika, za okazaną wiel­ko­dusz­ność, życz­li­wość i zgodę na druk polskiej edycji.

Niniejszy podręcznik retoryki spełniać ma cel dydaktyczny: początkującym winien utorować drogę do fenomenologicznie i historycznie doniosłych badań nad sztuką literacką, a ponadto ma służyć pomocą filologom zajmującym się praktyką interpretacji tekstów.

Jednakże cel ten z konieczności narzuca pewne ograniczenia. Przede wszystkim uniemożliwia przedstawienie historii klasycznej, średniowiecznej oraz współczesnej retoryki. Taka historia musiałaby bowiem obejmować nie tylko systemy retorycznego kształcenia, ale również indywidualne fenomeny teorii i praktyki, to zaś byłoby wykonalne tylko w obrębie wielotomowego studium. Z drugiej strony, chronologiczne ograniczenie pracy do okresu średniowiecza albo doby nowożytnej zrodziłoby pytanie o ogólną użyteczność takiego dzieła, nawet dla opisu samego średniowiecza albo czasów nowożytnych. Stąd podręcznik ten jest próbą ograniczonego przedstawienia antycznej retoryki, uwzględniającą również myśl średniowiecza oraz doby nowożytnej. Zakres fenomenów retorycznych w starożytności umożliwia włączenie źródeł poklasycznych, indywidualnych fenomenów, z którymi styka się interpretator średniowiecznej i nowożytnej literatury. Niewątpliwie więc badacze opierają się na niezawodnym fundamencie, jeśli wybierają „świat klasyczny” jako punkt wyjścia dla swoich rozważań.

Cel naszego opisu ma na uwadze wyjaśnienie owego fundamentu (der Boden). Historyczny rozwój klasycznej retoryki został ukazany przez Vinzenza Buchheita w jego Historischen Einführung in die antike Rhetorik.

Niniejsze opracowanie nie rości sobie pretensji do pełnego opisu starożytnych fenomenów i terminów retorycznych: ograniczenia formalne zmusiły autora do wyboru najistotniejszych przykładów. Z drugiej strony, było również konieczne, z punktu widzenia literackiego znaczenia retoryki, wyjście poza strukturę samej retoryki, i przynajmniej szkicowe ujęcie pokrewnych dziedzin gramatyki oraz poetyki.

Wartość niniejszego tomu, który wyrósł z dziesięciu lat doświadczeń nauczania literatury na uniwersytecie w Münster, można będzie ocenić dopiero w praktyce, szczególnie w praktyce analizy tekstów. Rozwój retoryki, która obejmuje ponad 2000 lat, jest ciągle żywy i płodny. Byłoby zdumiewające, gdyby trwałe dokonania starożytnej refleksji nad językiem i literaturą od 450 r. p.n.e. do 600 r. n.e. nie prowadziły do odkryć wartych nawet dzisiaj poważnych badań, ponieważ językowe i literackie wykształcenie starożytnych pozostawało w trwałym związku z wczesnym życiem publicznym: „retoryzacja” (Rhetorisierung) literatury była nieuniknioną konsekwencją tego związku. Retoryka stała się „publicystyką” (traktowaną całkowicie poważnie), creuset literatury, filozofii, życia publicznego oraz szkolnictwa. Ponadto, należy zaznaczyć, iż przy zetknięciu literatury z retoryką badacz tej pierwszej nie może pozostawiać literackiej retoryki na uboczu, ani względem literackiej organizacji idei i języka, ani zwłaszcza odnośnie do treści właściwej dla literatury w najszerszym jej rozumieniu. Naukę literackiej retoryki można rozumieć jako swego rodzaju antidotum, jako ochronę przeciwko wszelakim, zbyt pospiesznym aktualizacjom związku z indywidualnością danego dzieła sztuki i jego indywidualnym twórcą. Retoryka usiłuje ukazać langue, które jest konwencjonalnym środkiem ekspresji parole. Langue bez parole jest martwe, zaś parole bez langue jest nieludzkie: język, sztuka, życie społeczne i jednostkowe przedstawiają dialektyczną wzajemną zależność pomiędzy langue a parole. Zadaniem niniejszego podręcznika jest tedy ułatwienie pierwszego oglądu owych fenomenów literackiego langue.

Pragnę w tym miejscu złożyć podziękowania Wolfgangowi Babilasowi za Jego nieocenioną pomoc przy składaniu tej pracy do druku, za cenne wskazówki bibliograficzne oraz twórcze, krytyczne opracowanie samego materiału. Szczególne podziękowania składam Alfonsowi Weischemu oraz Berndowi-Reinerowi Vossowi za pomoc edytorską, a także Peterowi Rongemu, Barbarze Ronge-Tilmann i Christii Kriele-Grothues za opracowanie indeksów. (Wstęp autora)

Podobnie jak inne języki, łacina zawierała wyrazy i określenia uważane za wulgarne, a także wielkie bogactwo eufemizmów i metafor odnoszących się do cielesności i seksu. J.N. Adams czyni wyłom w językowej cenzurze, która kazała dotąd filologom i autorom słowników pomijać pola semantyczne związane ze sferą objętą kulturowym tabu. Tymczasem takie pomijanie równało się niemożliwości właściwego zrozumienia i trafnego przekładu nie tylko wytworów piśmiennictwa popularnego, jak choćby pompejańskich graffiti, ale wielu niuansów klasycznej literatury, która - okazuje się - bynajmniej nie stroniła od seksualnych aluzji, a niekiedy od gruboskórnej dosłowności. Barwny i bogaty w materiał źródłowy leksykon J.N. Adamsa ułatwi zadanie wszystkim czytelnikom i badaczom dawnych tekstów, a miłośnikom kultury antycznej umożliwi bardziej całościowe na nią spojrzenie.

Ostatnie lata dowiodły zainteresowania tematyką seksualności w literaturze starożytnej. W książce tej zajmuję się wyłącznie słownictwem związanym z seksem. Moim celem było opisanie i sklasyfikowanie rozmaitych wyrażeń, używanych w łacinie na określenie części ciała, czynności seksualnych i wydalania rozmaitych wydzielin. Słownictwo seksualne w języku łacińskim jest interesujące zarówno ze względów literackich, jak i semantycznych. Zachowania seksualne mają swoje miejsce w wielu gatunkach literackich takich jak epigram, satyra, elegia, komedia, mim i farsa, a słownictwo służące do opisu tych zachowań może zmieniać się w wiele mówiący sposób w zależności od gatunku, a także w obrębie jednego gatunku. Analiza języka sfery seksualnej może wzbogacić wiedzę o konwencji gatunku, smaku jego przedstawicieli i gustach epoki, w której dane dzieło powstało. Kilka lat temu zacząłem pisać artykuły na temat różnych aspektów łacińskiego słownictwa seksualnego i rzeczywiście kilka z nich zostało opublikowanych. Szansa zebrania całości materiału w jednym miejscu wydała mi się warta zachodu.

Sam temat jest obszerny. Nieomal każdy przedmiot lub czynność może w odpowiednim kontekście zyskać znaczenie symbolu seksualnego. Indeks terminów łacińskich zawiera ponad 800 wyrazów i jestem daleki od twierdzenia, iż jest to lista wyczerpująca. Książka byłaby o wiele dłuższa, gdybym zaczął tłumaczyć cytowane fragmenty lub analizować w całej rozciągłości każdy sporny passus zawierający aluzję seksualną. Starałem się — przy równoczesnym zachowaniu rozsądnych granic — uwzględnić wszystkie pola semantyczne, z których zaczerpnięto łacińskie słownictwo seksualne. Usiłowałem również trzymać się z daleka od wszelkich fantastycznych spekulacji, ponieważ współczesna obsesja wynajdywania nieprzyzwoitych dwuznaczności w wątpliwych miejscach nie znajduje w moich oczach uznania.