Monastyczne wydanie antyfonarza opracowane dla wspólnoty tynieckiej – z podwójnym zapisem muzycznym i polskimi przekładami psalmów, antyfon i hymnów.

Treść i przeznaczenie

Antyfonarz zawiera melodie i teksty Nieszporów, Komplety oraz wybranych Jutrzni całego roku liturgicznego, ułożone według schematu psałterza D z Thesaurus Liturgiae Monasticae (1977) – dwutygodniowego cyklu stosowanego w polskich klasztorach benedyktyńskich. Układ psalmów jest tematyczny, nie numeryczny: psalmy poranne prowadzą od wyznania grzechu ku chwale, wieczorne kulminują w uwielbieniu królewskiej godności Boga.

Teksty psalmów pochodzą z Neowulgaty w tradycji psałterza gallikańskiego, melodie zaś z krytycznych wydań opactwa w Solesmes: Liber Hymnarius (1983) oraz Antiphonale Monasticum (2005–2007). Kalendarz liturgiczny oparty jest na własnym kalendarzu Opactwa Benedyktynów w Tyńcu.

Zapis muzyczny

Antyfonarz łączy dwie warstwy zapisu muzycznego: standardową notację na czterech liniach oraz neumy bezliniowe z rękopisu Hartkera. Na marginesie natomiast podane są polskie przekłady tekstów łacińskich.

Zapis na czterech liniach

Standardowa notacja gregoriańska w czcionce Caeciliae, z precyzyjnie zaznaczonymi akcentami i kadencjami w tonach psalmowych.

Neumy bezliniowe z Sankt Gallen

Przepisane ręcznie z rękopisu Hartkera przechowywanego w Sankt Gallen (rkp. nr 390 i 391, przełom X i XI w.) – zapis nie pokazuje dokładnych interwałów, lecz zarys melodii i wskazówki interpretacyjne.

Neumy bezliniowe – przepisane ręcznie atramentem na papierze, zeskanowane, przekonwertowane na grafikę wektorową i nadrukowane czerwienią – ukazują, które słowa melodia stara się podkreślić i wydobyć z frazy. To wskazówka nie tylko muzyczna, lecz teologiczna: pomoc w modlitewnym rozumieniu śpiewanego słowa łacińskiego.

Polskie przekłady

Hymny i antyfony w tłumaczeniu prof. Elwiry Buszewicz; psalmy w przekładzie ks. prof. Antoniego Troniny z Psałterza Biblii Greckiej (Septuaginta).

System oznaczeń praktycznych

Sześć wstążek do zakładkowania, czytelny system znaków ułatwiających dobór tekstów na każdą Godzinę, zachowane fragmenty złorzeczące oznaczone kursywą.

Forma zewnętrzna

Format księgi oparty jest na proporcjach naturalnych: zamknięta tworzy kwartę (4:3), rozłożona – kwintę (3:2). Papier firmy Fedrigoni, wyklejka z ręcznie barwionego papieru marmurkowego, bawełniane wstążki.

Krój Minion Pro nawiązuje do antykwy renesansowej i minuskuły karolińskiej – pisma najstarszych rękopisów gregoriańskich. Szerokie marginesy, ligatury w czcionce muzycznej, zlicowanie tłumaczeń z akapitami psalmów.

Informacje dodatkowe

Oprawa skórzana z barwionymi brzegami, format duży (210x280 mm), papier Fedrigoni, wyklejka marmurkowa, sześć bawełnianych wstążek, oprawa skórzana, barwione brzegi.

Osoby zaangażowane w powstanie księgi

Opracowanie typograficzne
Karol Cetwiński OSB
Anzelm Kowalski OSB

Transkrypcja neum
Maria Klich

Tłumaczenia
prof. dr hab. Elwira Buszewicz
ks. prof. dr hab. Antoni Tronina

Korekty tekstów
Benedyktyni tynieccy

Źródła melodii
Solesmes 1983, 2005–2007
rękopis Hartkera, X/XI w.

Zdaniem Aleksandra Brücknera rzeczownik „modlitwa” oznaczał kiedyś po prostu ofiarę bądź prośbę (stąd miało wziąć się określenie „namódlny” – natarczywy, z czasem chyba nasz „namolny”…) „Modlitewnik” zna już Linde – i w takim właśnie znaczeniu, w którym my rozumiemy to słowo dziś – jako zbiór modlitw, a zatem, za Brücknerem, wzorów ofiar i próśb kierowanych do Boga.

Zostawmy jednak na boku etymologię polskiego słowa i spójrzmy jak modlitwę definiuje Ewagriusz z Pontu (IV w.). Dla niego to obcowanie umysłu z Bogiem, czyli wchodzenie w bardzo intymną relację ze Stwórcą, nie tylko „odmawianie” modlitw. W tym kontekście „modlitewnik benedyktyński” brzmi nieco dwuznacznie – mnisi powinni tak chyba określać Psałterz bądź Mszał, nie zbiór modlitw w potocznym sensie tego słowa. Ta książeczka jest pewną propozycją budowania relacji z Bogiem, oby jak najgłębszej. Mnisi próbują robić to przez celebrację liturgiczną, lectio divina i wytrwałą modlitwę osobistą jednocześnie podejmując obowiązki, które wynikają z dnia codziennego. Dlatego zbiorem modlitw mnicha jest dzień codzienny, to jego ofiara i prośba skierowana do Boga. Niech teksty tu zebrane pomogą tak wszystkim spojrzeć na codzienność, aby i ona stała się modlitwą miłą Bogu (Szymon Hiżycki OSB)

Psalmy i pieśni z Pisma Świętego stanowiły od zarania podstawę nie tylko liturgii Kościoła, ale także osobistej modlitwy chrześcijan. W Dziejach Apostolskich odnajdujemy świadectwa wspólnej modlitwy pierwotnego Kościoła: Gdy Piotr i Jan wchodzili do świątyni na modlitwę o godzinie dziewiątej, wnoszono właśnie pewnego człowieka, chromego od urodzenia (Dz 3,1). Była to modlitwa wspólna, podczas której przede wszystkim recytowano psalmy i czytano teksty Pisma Świętego. Inne miejsce Dziejów Apostolskich świadczy o istnieniu nocnej liturgii: O północy Paweł i Sylas modlili się, śpiewając hymny Bogu. A więźniowie im się przysłuchiwali (Dz 16,25). W trudnych warunkach więzienia św. Paweł i Sylas robili to, co było już w zwyczaju Kościoła. Hymny, o których mówi św. Łukasz, to przede wszystkim psalmy i pieśni z Pisma Świętego. Podejmując praktykę odmawiania psalmów wracamy zatem do najstarszej tradycji Kościoła, która kontynuuje jeszcze starszą tradycję modlitwy liturgicznej Żydów. Odmawiając psalmy sięgamy zatem do samych źródeł modlitwy chrześcijańskiej.

Często jednak wielu ludzi ma z nimi trudności. Wydaje się, że powstają one z niewłaściwego podejścia. Najczęściej chcemy w nich odnaleźć odpowiadające nam formuły modlitewne, teksty, które by wyrażały nasze doświadczenia, problemy i prośby. Tymczasem natrafiamy na zupełnie inny kontekst kulturowy, całkowicie inny rodzaj ekspresji, stałe wracanie do przeszłości Izraela dla nas dzisiaj odległej i prawie obcej, a ponadto jeszcze spotykamy fragmenty złorzeczące, które nas – chrześcijan wrażliwych na ludzką krzywdę – szokują. Wydają się one być wręcz niezgodne z ewangelią. To często powoduje zniechęcenie, odłożenie Księgi Psalmów i szukanie czegoś „bliższego” naszemu życiu. Tak się dzieje, gdyż uważamy, że modlitwa polega przede wszystkim na wyrażaniu przed Bogiem swoich potrzeb, uczuć, bólów, trosk i pragnień, rzadziej już radości, wdzięczności i oddawania Bogu czci. W ten sposób jednak w „dialogu z Bogiem” – jak określił modlitwę Klemens Aleksandryjski – najważniejsze byłyby nasze słowa, wyrażające nasze przeżycia, nastawienia i wolę. A przecież w rozmowie z kimś ważnym, znaczącym, z autorytetem powinniśmy raczej słuchać niż mówić, oddać jemu głos, a sami się wyciszyć, by lepiej przyjmować usłyszane słowa. Tym bardziej odnosi się to do modlitwy, podczas której stajemy przed samym Bogiem. Powinniśmy się zatem podczas niej przede wszystkim skupić na słuchaniu, a nie starać się forsować siebie i swoje myśli. Tutaj jednak powstaje problem: jak słuchać Boga, kiedy On milczy? Bóg nie przemawia tak, jak inny człowiek. Jak zatem Go słuchać?

Nie ukrywam, upodobałem sobie przygotowywanie zbiorów tekstów benedyktyńskich autorów piszących dla naszego wydawnictwa. W jakim celu? Aby czytelnik mógł zapoznać się z treściami, które wyszły spod pióra konkretnego autora i przybliżają jego dorobek. Jak żyć według Ojców Pustyni?; Osiem rodzajów złego życia; Słuchaj, synu, nauk mistrza… to pierwsze trzy tytuły, które dotyczą duchowości monastycznej i stanowią tematyczne publikacje.

Niniejsza kolekcja nieco odbiega od pozostałych. Zebrałem pewną liczbę refleksji liturgicznych w formie homilii niedzielnych oraz konferencji duchowych, które były głoszone przez benedyktynów tynieckich. Mimo to nie zastosowałem tutaj układu zgodnego z kalendarzem liturgicznym.

Antologia ta ma to do siebie, że w jednym miejscu zbiera różne punkty widzenia. Powiedziałbym wręcz, że jest to swego rodzaju kalejdoskop monastyczny. Każdy z autorów wydobywa dla nas swoje własne, podparte wieloletnią praktyką lectio divina, widzenie danego fragmentu z Ewangelii czy też rozwija dłuższą wypowiedź na dany temat.

Tytuł Przed lustrem zaczerpnąłem z tekstu o. Szymona Hiżyckiego, które to rozważanie wydaje się najlepiej oddawać cel, jaki ma spełniać nauka, której słuchamy. To nie jest tylko bierne trwanie przed amboną, gdzie do naszych głów pełnych niebieskich migdałów istota przesłania wejdzie jednym uchem, a wyjdzie drugim, jak mówi przysłowie. Słuchane treści mają być lustrem, w którym przeglądamy się, by dobrze wyglądać. Nie udawać, ale według konkretnych wskazań poprawić to, co przeszkadza w osiągnięciu tego efektu. Widząc brudną twarz lub niestosowny strój, naturalnie reagujemy, czyli myjemy się lub wkładamy na siebie coś innego, lepszego. Homilia, kazanie czy też konferencja ma podobne zadanie. Odnajdując siebie w tym, czego słuchamy, czujemy potrzebę zmiany. Przecież po to mamy lusterka w samochodach jako swego rodzaju drogowskazy, żeby nie ulec wypadkowi na pierwszym lepszym zakręcie. I jeszcze jedna uwaga: w lustrze przeglądasz się TY, a nie oglądasz tam swojego brata i siostry / Jacek Zelek /

Długosz w swych dziejach Polski daje opis, który zaciekawi historyka kultu. Rzecz dzieje się w roku 987 na Rusi. Kniaź Włodzimierz, którego potomność uczciła mianem wielkiego i świętego, stoi wobec dylematu w dziedzinie religii – którą wybrać? Jego posłowie jeździli do różnych krajów, aby dokładnie przyjrzeć się nabożeństwu łacińskiemu, greckiemu i innym. I wówczas, właśnie ze względu na przepych liturgii, wybór padł na religię z Konstantynopola. W opisie Długosza wyczuwa się pewien smutek, który łatwo zrozumieć.

Dzisiaj historyk kultu wie dobrze, jak prawdziwym w swej istocie jest ten opis. Dokąd mogli dotrzeć posłowie Włodzimierza, aby zobaczyć liturgię łacińską? W Polsce była ona dopiero w zalążku, podobnie w sąsiednich Czechach. Nawet i w Rzymie nie zobaczyliby niczego, co mogłoby równać się z przepychem nabożeństwa bizantyjskiego, jego śpiewów, szat, ceremonii i bazylik. Jedno tylko trzeba, w imię prawdy dziejowej, powiedzieć, że od owego czasu liturgia wschodnia nie dodała już nic więcej do swego bogactwa, podczas gdy łacińska właśnie rozpoczynała okres wspaniałego rozwoju. Dokonywał się on wszechstronnie, a więc objął sztukę, architekturę kościelną, obrzędy a wraz z nimi śpiew liturgiczny, i znakomicie pogłębił ich znajomość. Chociaż w pierwszym tysiącleciu dziejów Kościoła liturgia łacińska otrzymała już mocne fundamenty i prawa zasadnicze, to jednak dopiero następne wieki były widownią ogromnego postępu w tej dziedzinie. Dlatego historia kultu nie poprzestaje na badaniu najstarszych tradycji, ale coraz ciekawiej zwraca się ku średniowieczu, a nawet ku jego drugiej połowie. Tu bowiem znaleźć można odpowiedź na wiele kwestii współczesnych. Mnożą się studia liturgii średniowiecznej, która fascynuje swą żywotnością i bogactwem przejawów. Okazuje się dowodnie, że owe wieki były pod tym względem zupełnie wyjątkowe. Nigdy liturgia nie święciła takich sukcesów jak wtedy, chociaż krytyczne oko zobaczy, że i to nie było zupełnie idealne.

Jeśli historyk kultury widzi tak olbrzymi rozwój na przestrzeni drugiego tysiąclecia nowej ery, a badacz dziejów liturgii spostrzeże w swej dziedzinie analogiczną sytuację, to wszystko zdaje się zachęcać do studium polskich zwyczajów religijnych, które, w owym właśnie czasie zaszczepione w żywym tworzywie kultury narodowej, trwają aż dotąd bez przerwy. Poznanie tego wąskiego wycinka pozwala zobaczyć wzajemne przenikanie czasów i zakorzenienie obecnej chwili w dalekiej, zda się, przeszłości, zupełnie tak samo, jak i jutrzejsza rzeczywistość wyrośnie z tego, co jest dzisiaj i tym tłumaczyć się będzie najdoskonalej. To sprawia, że historię człowiek nazwał nauczycielką życia, tej trudnej sztuki. Ona naucza, przestrzega, ale i wskazuje lekarstwa.

Prowokacja czy może inna optyka. Umiłowawszy swoich, którzy byli na świecie, do końca ich umiłował (J 13,1). Zaprosił więc swoich na paschalną Ucztę miłości. Wykonawszy wszystko, „czego przepis prawny chciał”, odmówił dziękczynienie i złożył pierwszą i jedyną ofiarę Nowego Przymierza, swoje Ciało i Krew pod postaciami Chleba i Wina, z darów ludzkich, wykorzystujących owoce ziemi i winnego krzewu, zanim jutro złoży ją krwawą na Krzyżu. „Wykonało się” (J 19,30). Ofiara od początków łączyła się najczęściej z Ucztą, a więc „Bierzcie i jedzcie i... TO czyńcie na moją pamiątkę”. I jeszcze hymn i wyjście na Górę Oliwną: „Nadeszła godzina”.

I od tej pory od wschodu słońca aż po jego zachód składa się Imieniu Bożemu Ofiarę czystą. I zawsze niezmienne są części stałe: Zgromadzenie wiernych (wprowadzono potem oczyszczenie się przez akt pokuty); czytania – „Czytamy pamiętniki Apostołów” – jak relacjonował starożytny autor; złożenie darów, przeznaczonych dla potrzebujących, a z tego chleb i wino dawano na ołtarz, gdzie wśród dziękczynnych modłów zanoszonych przez kapłana uosabiającego Chrystusa, zawsze osobno Ciało, osobno Krew, by podkreślić charakter ofiarny Uczty i wreszcie uczta – Komunia uczestników, którzy już przedtem obdarzyli siebie znakami, wyrażającymi pokój i wzajemną życzliwość. I tak po całym świecie od wschodu słońca aż po jego zachód składana jest Imieniowi Bożemu ofiara czysta, bo wielkie jest Imię jego między narodami (Ml 1,11). Sposób sprawowania tej Ofiary, nazwanej potem Mszą świętą (odprawiamy Mszę świętą) przyjmował rozmaite formy w zależności od czasu i miejsca jej sprawowania, ale jeśli zachowane były i są wspomniane wyżej elementy, jest to zawsze ta sama ofiara Chrystusa i Kościoła.

Pozwolę sobie przytoczyć w tym miejscu choć część obrządków z naszego szerszego kręgu kulturowego.

W ramach rodziny antiocheńskiej:
liturgia asyryjskochaldejska,
liturgia syromalabarska,
liturgie typu zachodniosyryjskiego (liturgia syroantiocheńska, liturgia maronicka, liturgia armeńska, liturgia bizantyjska).

W ramach rodziny aleksandryjskiej:
liturgia koptyjska,
liturgia etiopska,
liturgia jerozolimska.

W ramach rodziny zachodniej:
liturgia północnoafrykańska,
liturgia rzymska (trydencka i posoborowa),
liturgia ambrozjańska,
liturgia galijska,
liturgia hiszpańska (wizygocka, mozarabska),
liturgia celtycko-irlandzko-anglosaska,
liturgia lyońska.

Wszystkie te obrządki mają to, co pozwala je uznać za uobecnienie Wieczerzy Pańskiej. Jedno szczególnie je łączy: jest to zawsze uczta miłości. Jeśli ktokolwiek zapomina o miłości, a uparcie broni pewnych form, potępiając inne, to znieważa Kościół i znieważa Jezusa, który do końca nas umiłował (J 13,1). Rozumiem tych, którzy powołują się na papieża w sprawie wieczystej Mszy świętej, ale jednocześnie przypominam, że każdy papież ma nieograniczoną władzę nad prawem kościelnym i jak to jeden z nich powiedział: „Mocą tej samej władzy jaką miał czcigodny nasz poprzednik, postanawiam, że teraz będzie tak”. Dlatego w drugim wydaniu naszej książki nie poczyniłem żadnych zmian.

Niech Ofiara eucharystyczna nas jednoczy, a wezwanie „Pokój nam wszystkim” niech przyniesie pokój wszystkim ludziom Bożego upodobania / Leon Knabit OSB

W swojej książce Kryzys i odrodzenie. Tradycyjna liturgia łacińska a odnowa Kościoła Peter Kwasniewski szkicuje realistyczny portret praktyki liturgicznej, która zadomowiła się w większości parafii i kościołów świata katolickiego po II soborze watykańskim. Autor wykazuje się solidną znajomością tematu i opiera się na potwierdzonych faktach oraz doświadczeniu. Czytelnik od razu zostaje skonfrontowany z problemem zerwania między liturgicznym duchem Ojców, to jest duchem Tradycji, a duchem i praktyką życia liturgicznego Kościoła naszych czasów.

Istotę tego niemal światowego kryzysu liturgii można wyrazić jednym wersem Pisma świętego: opuścili Go i odwrócili twarz od przybytku Pańskiego, a tyłem do niego się obrócili (2 Krn 29,6). Jak należy to rozumieć? Otóż w praktyce liturgicznej doszło do tragicznego przesunięcia akcentów: nasz wcielony Bóg – w Przenajświętszym Sakramencie oraz w znaku krzyża na ołtarzu – został odsunięty na bok, wygnany, jeśli tak można powiedzieć, na margines, a na Jego miejsce weszło zgromadzenie, zbierające się w zamkniętym kręgu wokół kapłana. Te antropocentryczne liturgie po raz kolejny potwierdziły starożytną mądrość: “Pokaż mi jak sprawujesz liturgię, a powiem ci, w co wierzysz”.

Książka ta jest poświęcona fundamentalnym zagadnieniom związanym z liturgią. Mowa w niej przede wszystkim o trwałej i wyjątkowej wartości Mszy łacińskiej tradycyjnej (znanej również jako usus antiquior albo nadzwyczajna forma rytu rzymskiego), której żywiołowego powrotu aktualnie doświadczamy, zwłaszcza w świecie anglojęzycznym. Często podejmuję tu również zagadnienia kojarzone z hasłem „reformy reformy”. Dziś, bardziej niż kiedykolwiek, potrzeba teologicznej i filozoficznej refleksji nad odnową usus antiquior oraz nad tym, jak starsza forma może zarówno wzbogacić nowszą, jak ukazać pewne jej słabości, które domagają się naprawy. Apologia i krytyka, które przedstawiam na tych stronach, stanowią mój wkład do „nowego ruchu liturgicznego”, którego powstanie zainspirował papież Benedykt XVI, oraz wielkiej odnowy Kościoła, którą zainicjował.

Na temat pontyfikatu papieża Benedykta XVI powstało już bardzo wiele publikacji, zarówno tych biograficznych, jak i porównawczych. Nieprzerwaną popularnością cieszą się też jego książki, które powstały przed pamiętnym dniem 19. Kwietnia 2005 r., jak również te z czasów posługi Piotrowej. Opracowane zostały zbiory jego środowych katechez, tematycznie podejmujących postacie apostołów i świętych, aktualne sprawy i życie Kościoła, jego wiarę i modlitwę. Ich popularność świadczy o stałym zainteresowaniu głębią myśli pasterskiej papieża-seniora, która pozostaje wciąż aktualna.

Spośród wygłoszonych wypowiedzi papieskich, cotygodniowe rozważania przed modlitwą południową Anioł Pański (w czasie wielkanocnym Regina caeli), były tymi, które najczęściej docierały medialnie do szerokiego kręgu słuchaczy i widzów. Już za pontyfikatu św. Jana Pawła II stanowiły one bezcenną sposobność spotkania papieża z wiernymi dla podjęcia aktualnych wydarzeń i głoszenia Dobrej Nowiny. Papież Benedykt XVI kontynuował ten zwyczaj, równocześnie nadając mu nowy kierunek. Za czasu jego pontyfikatu tematem wiodącym niedzielnego rozważania stał się tekst Liturgii Słowa, zwłaszcza Ewangelii, która przypadała w tym właśnie dniu. W ciągu niemal ośmiu lat jego pasterzowania Kościołowi powszechnemu, powstała przekazana prostym językiem bogata spuścizna biblijnego nauczania, które było skierowane do ogółu wiernych. Papież nie zatrzymywał się jednak tylko na samym tekście, ale umiejętnie potrafił powiązać istotne treści z przeżywanym aktualnie okresem Roku liturgicznego oraz z postawami, do których wzywa orędzie Ewangelii. W ten sposób Benedykt XVI był dla całego Kościoła prawdziwym mistagogiem, czyli człowiekiem wprowadzającym innych w przeżywanie Misterium Chrystusa i Kościoła. Sam będąc głęboko zanurzonym w to Misterium, potrafił innym wskazywać drogę, którą od wielu lat kroczył i którą nadal przemierza, obecnie w charakterze oranta klasztoru Mater Ecclesiae.

Taki charakter mistagogiczny miały także głoszone przez papieża homilie podczas mszy świętych, czy katechezy podczas audiencji ogólnych, bezpośrednio związane z okresami liturgicznymi. Nie był to wcale aspekt przypadkowy, jakby tylko naturalnie wypływający z pełnionej posługi nauczycielskiej Ojca Świętego. Godną podkreślenia nowością w tej działalności papieża jest fakt, że z własnej inicjatywy wprowadził on zwyczaj zapraszania wszystkich wiernych do udziału w I Nieszporach I Niedzieli Adwentu, a więc tej celebracji liturgicznej, poprzez którą Chrystus wprowadza cały Kościół w nowy Rok liturgiczny. Pierwsze takie zaproszenie miało miejsce 26. listopada 2005 r. Papieskie słowo do 1 Tes 5,23-24, wygłoszone podczas tych nieszporów w Bazylice św. Piotra, dotychczas nie przetłumaczone na język polski, było dla uczestników tego wydarzenia (wśród których był także piszący te słowa), prawdziwym wprowadzeniem w Misterium adwentowego oczekiwania. W pewnym sensie było ono też dla mnie, osobiście, patrząc z perspektywy minionych lat, szczególnym uwrażliwieniem na słowa Benedykta XVI, którymi nie przestawał zaskakiwać ludzi spragnionych głębi duchowej i poszukujących duchowego przewodnika w przeżywaniu Misterium wiary pośród trudnej nieraz codzienności.

Pomimo upływu lat, wspomniane wypowiedzi papieża-seniora nie straciły nic ze swej głębi i aktualności. Tym bardziej dziwi fakt, że te rozważania papieskie nie zostały dotychczas wydane całościowo, choć pozostają dostępne w rozproszonej formie w polskiej edycji L'Osservatore Romano i na stronach internetowych, według chronologii ich wygłoszenia. Stąd zrodził się zamysł, aby zebrać w formie książkowej teksty wygłoszone przez Benedykta XVI podczas niedzielnej modlitwy południowej, nie wykluczając innych wydarzeń o charakterze liturgicznym, idąc jednak nie ścieżką chronologiczną, ale posługując się kluczem mistagogii Roku liturgicznego. Tym samym zamierzamy rozpocząć serię Mystagogia Benedicti, rozpoczynając od Adwentu, poprzez kolejne okresy Roku liturgicznego.

W pierwszej części adwentowego tomu zamieściliśmy homilie oraz rozważania papieskie, wygłoszone podczas południowej modlitwy Anioł Pański w kolejne niedziele Adwentu. W drugiej części zebraliśmy rozważania związane z uroczystością Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, która w Rzymie ma szczególnie uroczysty charakter ze względu na tradycyjną już modlitwę i spotkanie papieża z wiernymi przed kolumną na Placu Hiszpańskim. W części trzeciej tego tomu znalazły się homilie i przemówienia, które Benedykt XVI wygłosił przez wszystkie lata pontyfikatu podczas celebracji nieszporów adwentowych i okolicznościowych spotkań głównie ze środowiskami uniwersyteckimi Rzymu. W części czwartej zamieściliśmy katechezy z audiencji generalnych, które były poświęcone bezpośredniemu przygotowaniu do Bożego Narodzenia. Choć ich charakter jest już wyraźnie świąteczny, to jednak decydujący kontekst pozostaje wciąż adwentowy, zwłaszcza w głębokich nawiązaniach do tekstów liturgicznych ostatnich dni Adwentu. W porównaniu z pierwszym wydaniem adwentowych rozważań, zostały dołączone homilie Benedykta XVI, wygłoszone w większości podczas wizytacji we wspólnotach parafialnych Wiecznego Miasta, które dotychczas nie były publikowane w języku polskim. Podstawą do ich przetłumaczenia były teksty w języku włoskim umieszczone na watykańskich stronach internetowych.

Pozostaje wyrazić życzenie, aby zebrane w ten sposób teksty papieża Benedykta XVI jeszcze bardziej pomogły wierzącym w Chrystusa odkrywać Jego obecność i żyć Jego tajemnicami w codzienności / Ks. dr Andrzej Demitrów, redaktor serii Mystagogia Benedicti

Kolejny tom serii Mystagogia Benedicti jest poświęcony uroczystościom i świętom związanym z apostołami: św. Piotrem i św. Pawłem. Tym samym kontynuujemy cykl liturgiczny o świętych, idąc za opublikowanymi już tekstami uroczystości i świąt Pańskich oraz tekstami Maryjnymi. Podczas kwerendy okazało się jednak, że wypowiedzi Benedykta o tych apostołach wykraczają daleko poza tradycyjne daty: święta Nawrócenia św. Pawła (25 stycznia); święta Katedry św. Piotra (22 lutego) i uroczystości św. Piotra i Pawła (29 czerwca). Papież wielokrotnie powracał do postaci obu apostołów i ich nauczania podczas audiencji generalnych, zarówno w cyklu o świętych i błogosławionych Kościoła, jak też w katechezach o modlitwie. Wydarzeniem bezprecedensowym jednak był ogłoszony Rok św. Pawła (2008–2009), i cały cykl tematycznych wypowiedzi o Apostole Narodów zarówno w Rzymie, jak też podczas pielgrzymek do miejsc naznaczonych obecnością św. Pawła. Należy również pamiętać, że papieska posługa wiąże się nierozerwalnie z rzymskimi bazylikami tychże apostołów, w których następca św. Piotra tradycyjnie inauguruje swoją posługę. Przemawiając w tych miejscach Benedykt XVI wyraźnie odwoływał się do ich postaci i dziedzictwa. Ogromna ilość zebranych wypowiedzi papieskich z całego pontyfikatu poświęconych jedynie tym dwom apostołom legła u podstaw naszej decyzji o ich publikacji w osobnym tomie.

Prezentowany zbiór otwierają papieskie homilie początku pontyfikatu: pierwsza z nich, została skierowana do kardynałów na zakończenie konklawe (20 kwietnia 2005); w drugiej papież zwrócił się do zgromadzonych wiernych podczas inauguracji pontyfikatu na placu św. Piotra (24 kwietnia 2005); trzecia homilia została wygłoszona podczas kanonicznego objęcia bazyliki św. Pawła za Murami (25 kwietnia 2005). Zgłębiając ich treść z łatwością można się przekonać, jak wielką wagę przywiązywał Benedykt XVI do postaci św. Piotra i św. Pawła już początkach swojej zaledwie kilkuletniej, ale bardzo intensywnej posługi.

Zasadniczy trzon obecnego tomu stanowią wypowiedzi papieskie wygłoszone w liturgiczne uroczystości i święta apostołów Piotra i Pawła. Podobnie jak w tomie poświęconym uroczystościom i świętom Pańskim oraz świętom Maryjnym, o ich kolejności zadecydowała chronologia kalendarza liturgicznego. Stąd jako pierwsze przytaczamy homilie i rozważania wygłoszone w związku ze świętem Nawrócenia św. Pawła (25 stycznia). Ich znaczenie wykracza jednak daleko poza postać samego tylko apostoła narodów. Od czasów bowiem św. Piusa X to święto wieńczy Tydzień Modlitw o Jedność Chrześcijan, podczas którego papież, w Bazylice św. Pawła za Murami, rokrocznie wygłasza homilię podczas uroczystych nieszporów do zgromadzonych licznie przedstawicieli Kościołów i wspólnot chrześcijańskich. Stąd ich charakter nie tylko Pawłowy, ale przede wszystkim ekumeniczny, z wyraźnym odniesieniem do aktualnej problematyki jedności chrześcijan.

W drugiej kolejności publikujemy homilie i rozważania na święto Katedry św. Piotra (22 lutego), które Benedykt XVI wygłosił w związku z tym świętem, zwłaszcza do grona kardynalskiego podczas konsystorza.

Najobszerniejszy zbiór stanowią papieskie homilie i rozważania podczas modlitwy Anioł Pański w uroczystość św. Piotra i Pawła (29 czerwca). Ujęliśmy jednak w tym miejscu również rozważania, które poprzedzały lub wieńczyły świętowanie tego ważnego dnia dla Rzymu, przykładowo w nieszporach rozpoczynających i kończących Rok św. Pawła (28 czerwca), czy też w związku z audiencją dla nowych metropolitów (30 czerwca 2012), jak również homilię z okazji ponownego otwarcia kaplicy paulińskiej (4 lipca 2009), która jest pierwodrukiem w języku polskim w obecnym tomie.

Ważną częścią obecnego tomu są następnie katechezy papieskie poświęcone obu apostołom, z których pierwsze pochodzą z cyklu katechez o świętych i błogosławionych. Unikalnym zestawem są następnie katechezy o św. Pawle, które Benedykt XVI wygłosił w Roku św. Pawła (2008–2009). Treściowo są one pogłębieniem teologii apostoła narodów i wskazaniem na aktualność przesłania jego życia i nauczania. Cennym uzupełnieniem tej części stanowią również wybrane katechezy papieskie z cyklu o modlitwie (2011–2012), które stanowią pogłębienie tekstów św. Pawła w tak ważnym temacie dla życia chrześcijańskiego.

Zwieńczeniem omawianego tomu są teksty okazjonalne wokół osoby św. Pawła, wygłoszone przez ojca świętego podczas jego pielgrzymek do miejsc związanych z życiem i posługą apostoła narodów lub w ich podsumowaniu.

Jako redakcja mamy świadomość, że większość prezentowanych wypowiedzi papieskich już było publikowanych zarówno w L’Osservatore Romano, jak również w tematycznych zbiorach: o apostołach, o Roku św. Pawła czy o modlitwie. Niektóre z nich są jednak mało znane i pozostają rozproszone, zwłaszcza homilie i rozważania przed modlitwą Anioł Pański. Ich zebranie w jednym tomie wokół liturgicznych uroczystości i świąt apostolskich przyczyni się z pewnością, mamy taką nadzieję, w lepszym poznaniu świętych apostołów Piotra i Pawła dzięki pogłębionej refleksji papieża Benedykta XVI / Ks. dr Andrzej Demitrów, redaktor serii Mystagogia Benedicti

Obecny tom serii Mystagogia Benedicti jest w całości poświęcony wypowiedziom papieża Benedykta XVI o Maryi, Matce Bożej. O ile dotychczasowe publikacje w naszej serii ograniczały się do wybranego okresu liturgicznego lub jego części, to wraz z obecnym tomem sięgamy po rozważania, homilie i przemówienia papieża-seniora, które wygłosił w uroczystości, święta i wspomnienia maryjne lub w ich bezpośredniej bliskości czasowej albo też przy okazji nawiedzenia konkretnego sanktuarium. Już w poprzednich tomach ukazały papieskie teksty na dwie uroczystości maryjne: Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny (zob. Adwent, 2 wydanie, s. 133-186), oraz Świętej Bożej Rodzicielki Maryi (zob. Boże Narodzenie, s. 163-269). Należą one do najważniejszych uroczystości maryjnych w roku liturgicznym, wpisując się jednocześnie integralnie w czas Adwentu i Bożego Narodzenia. Zainteresowanych czytelników odsyłamy do odpowiednich tomów, nie powtarzając publikowanych dotychczas treści. W obecnym tomie naszym zamiarem jest możliwie kompletne zebranie pozostałych wypowiedzi papieża Benedykta XVI o Maryi i zestawienie ich w porządku kalendarza liturgicznego.

Publikację rozpoczynają dwa teksty o szczególnym znaczeniu: pierwszej papieskiej modlitwy maryjnej, wypowiedzianej w Bazylice Matki Bożej Większej podczas nawiedzenia tejże bazyliki przez Benedykta XVI, w celu oddania czci Maryi, czczonej w ikonie Salus Populi Romani (7 maja 2005 r.), oraz rozważanie wygłoszone przez papieża w języku niemieckim podczas nabożeństwa majowego w Campo Santo Teutonico (24 maja 2005 r.). Oba teksty pochodzą z pierwszych tygodni jego pontyfikatu i stanowią pierwodruki w języku polskim.

Następnie prezentujemy rozważania i przemówienia Benedykta XVI związane ze wspomnieniem NMP z Lourdes, które przypada 11 lutego. Ranga tego wspomnienia i papieskich wypowiedzi, między innymi w postaci okolicznościowego listu, wiąże się z przypadającym w tym dniu Światowym Dniem Chorego, który w Watykanie jest szczególnie uroczyście obchodzony poprzez sprawowaną mszę świętą z udziałem chorych i specjalne przesłanie ojca świętego podczas spotkania z nim. Dodatkowo zamieszczamy też teksty z pielgrzymki Benedykta XVI do Lourdes (13-15.09.2008 r.), i wygłoszone tam rozważania, które podkreślają szczególną rolę tego miejsca maryjnych objawień.

W kolejnej części, poświęconej wspomnieniu NMP z Fatimy, które przypada 13 maja, publikujemy papieskie przemówienia wygłoszone w tym mieście podczas pielgrzymki Benedykta XVI do Portugalii (12-13.05.2010 r.), które zawierają mocne przesłanie dla zrozumienia aktualności objawień Matki Bożej z 1917 r. Kontekst tej pielgrzymki wpisywał się w trwający wówczas Rok Kapłański, podczas którego właśnie w Fatimie ojciec święty zawierzył Matce Bożej wszystkich kapłanów całego Kościoła. Im też pozostawił w tym miejscu ważne orędzie dla realizacji powołania w trudnych czasach XXI wieku.

Bardzo szczególny charakter zawierają rozważania papieskie wygłoszone w święto Nawiedzenia NMP. W tym dniu, przez cały swój pontyfikat, papież Benedykt XVI, naśladując swego poprzednika, św. Jana Pawła II, uczestniczył w nabożeństwie różańcowym w Ogrodach Watykańskich, które wieńczył medytacją maryjną nad biblijną sceną Nawiedzenia (por. Łk 1,39-55). W obecnym tomie Mystagogii Benedicti publikujemy wszystkie medytacje ojca świętego, z których większość ukazuje się po raz pierwszy w języku polskim. Dołączamy do nich, ze względu na omawiany tekst ewangeliczny, katechezę papieską na temat Magnificat, która podsumowywała cykl rozważań papieskich o psalmach Liturgii Godzin.

Na święto NMP Matki Kościoła, przypadające w poniedziałek po Zesłaniu Ducha Świętego, prezentujemy wypowiedzi papieskie z różnych okazji i okoliczności, w których wspólnym mianownikiem było uczczenie Maryi jako Matki Kościoła. Podobny charakter mają rozważania zebrane wokół wspomnienia Niepokalanego Serca NMP, które zostały wygłoszone przez Benedykta XVI podczas jego pielgrzymowania do swego rodzinnego kraju (Monachium – Bawaria), do sanktuarium maryjnego w Etzelsbach (Niemcy) i w podsumowaniu rekolekcji watykańskich.

Na specjalną uwagę zasługują teksty homilii i rozważań, jakie pozostawił papież-emeryt z okazji uroczystości Wniebowzięcia NMP – 15 sierpnia. Rokrocznie Benedykt XVI celebrował w tym dniu mszę świętą w kościele parafialnym Castel Gandolfo, z okolicznościową homilią, a następnie, podczas modlitwy Anioł Pański, powracał do zasadniczych treści tej przepięknej uroczystości. Ojciec święty pozostawił tym samym bogate nauczanie o prawdzie Wniebowzięcia Maryi, do którego dołączyliśmy w tym zbiorze jedną z katechez środowych, również w tej tematyce. Podobnie jak w przypadku Święta Nawiedzenia, niektóre z homilii stanowią pierwodruki w języku polskim.

W ramach kolejnych świąt i uroczystości maryjnych: NMP Królowej i NMP Częstochowskiej podajemy rozważania papieskie wygłoszone z okazji tych dni, a zwłaszcza przepiękną katechezę na temat wiary podczas pielgrzymki Benedykta XVI do Polski na Jasnej Górze (26.05.2006 r.).

Podobny charakter utrwalenia przesłania papieskiego mają publikowane w kolejnej części homilie ojca świętego na święto Narodzenia Matki Bożej (8 września), wspomnienie Imienia Maryi (12 września) i wspomnienie Matki Bożej Bolesnej (15 września), które Benedykt XVI wygłosił w przypadające dokładnie w dniach pielgrzymowania do Mariazell (Austria), Cagliari (Sardynia), Brindisi i Viterbo (Włochy), oraz Lourdes (Francja), a także przy innych okazjach.

Godnym uwagi są także liczne rozważania papieskie wygłoszone z okazji wspomnienia Matki Bożej Różańcowej – 7 października, zwłaszcza podczas jego pielgrzymowania do Pompei (Neapol – Włochy), w których tak wyraźnie wybrzmiało głębokie przywiązanie Benedykta XVI do modlitwy różańcowej.

Zestawienie przemówień obecnego maryjnego zbioru wieńczą homilie papieskie i modlitwy na wspomnienie Matki Bożej z Loreto – 10 grudnia, z których na szczególną uwagę zasługują słowa skierowane do pielgrzymów w Loreto (Włochy), oraz do czcicieli Matki Bożej z Guadalupe w dzień jej wspomnienia – 12 grudnia.

Ostatnią część niniejszego tomu stanowią teksty maryjne Benedykta XVI z jego encyklik i adhortacji, które nie są wprawdzie przemówieniami, ale uznaliśmy je za właściwe, najczęściej modlitewne, podsumowanie papieskiego nauczania o Maryi. Są to jego bardzo osobiste, a zarazem głęboko biblijne i teologiczne rozważania i modlitwy, którymi podprowadził wszystkich wierzących do osobowego wzorca przyjętej miłości, nadziei i wiary, jakim jest Maryja. Możemy Ją naśladować i jej powierzyć siebie w dziecięcym zaufaniu. Należy dopowiedzieć, że do dyptyku encyklik: Deus caritas est i Spe salvi, dołączyliśmy również maryjne zwieńczenie encykliki Lumen fidei papieża Franciszka. On sam otwarcie przyznał, we wstępie dokumentu, że Benedykt XVI „prawie skończył pracę nad pierwszym szkicem encykliki o wierze. Jestem mu za to głęboko wdzięczny i w duchu Chrystusowego braterstwa przejmuję jego cenne dzieło, dodając do tekstu kilka przemyśleń" (Lumen fidei 7). Dlatego przyjęliśmy ten maryjny tekst jako ukoronowanie maryjnego przepowiadania papieża-emeryta.

W imieniu redakcji pozostaje wyrazić życzenie, aby z tego ogromnego skarbca papieskiego przepowiadania o Maryi, a zwłaszcza z osobistego świadectwa dziecięcego oddania się Benedykta XVI Matce Bożej, każdy czytelnik mógł zaczerpnąć umocnienie w pielgrzymce wiary do Domu Ojca, w której Niepokalana Dziewica nam wszystkim przewodzi / Ks. dr Andrzej Demitrów, redaktor serii Mystagogia Benedicti