Kolejny tom serii Mystagogia Benedicti, poświęcony niedzielom III–VI okresu wielkanocnego, należy do szczególnych spośród dotychczas opublikowanych. Zrozumiałym jest fakt, że są to niedziele o specjalnym charakterze mistagogicznym w roku liturgicznym, w którym przepowiadanie papieża Benedykta XVI było bardzo bogate. Stąd też wymagało osobnego tomu i wyodrębnienia go z całości okresu wielkanocnego. Od strony treści prezentowany zbiór stanowi bezpośrednią kontynuację tomu Mystagogia na Uroczystość Zmartwychwstania Pańskiego i Oktawę Wielkiej Nocy. Dokonując cezury przemówień papieskich kierowaliśmy się bardziej kryterium praktycznym niż liturgicznym, który sugerowałby łączne ich wydanie w jednym tomie wielkanocnym.

Tekstem wprowadzającym do obecnego tomu jest pamiętna homilia kard. Josepha Ratzingera podczas pogrzebu św. Jana Pawła II (8.04.2005). Choć nie należy ona jeszcze do nauczania papieskiego sensu stricte, to zdecydowaliśmy się na jej umieszczenie jako wstępnego rozważania z kilku powodów. Po pierwsze, czasowo bezpośrednio poprzedza początek jego własnego pontyfikatu. Po drugie, w pewnym sensie pozwala na uchwycenie ciągłości pasterskiego posługiwania i nauczania obu papieży. Po trzecie, omawiany fragment J 21,1-19 idealnie wpisuje się w liturgię słowa III niedzieli wielkanocnej w roku C. Podobnie rzecz się miała z rozważaniem Drogi Krzyżowej kardynała Ratzingera na dziesięć dni przed śmiercią Jana Pawła II, jak też z homilią wygłoszoną podczas Wigilii Paschalnej (26.03.2005), które opublikowaliśmy w poprzednich tomach. Wraz z upływem czasu od ich wygłoszenia bardziej zdajemy sobie sprawę ze znaczenia epokowych chwil i wydarzeń, w których dane nam było uczestniczyć.

W omawianym tomie zachowaliśmy zasadniczy podział na cztery rozdziały, które odpowiadają czterem kolejnym niedzielom wielkanocnym. W każdym z rozdziałów publikujemy przemówienia papieskie według chronologii czasowej ich wygłoszenia. Przy każdym z nich podajemy sygnatury biblijne liturgii słowa danej niedzieli. Pozwoli to, wraz z indeksem cytatów biblijnych w części końcowej tomu, na pogłębioną lekturę komentarzy Benedykta XVI do poszczególnych tekstów Pisma Świętego, zwłaszcza Ewangelii.

Zamysłem pierwotnym serii było udostępnienie nauczania papieskiego zawartego w rozważaniach podczas niedzielnej modlitwy południowej. Ten zamysł uległ w obecnym tomie znacznemu poszerzeniu o homilie wygłoszone podczas mszy świętych w poszczególne niedziele wielkanocne. Najbardziej jest to widoczne w czwartą niedzielę wielkanocną, nazywaną też Niedzielą Dobrego Pasterza ze względu na czytane fragmenty Ewangelii św. Jana rozdział 10. Tradycyjnie w tym dniu papież Benedykt XVI zwykł podczas mszy świętej udzielać święceń kapłańskich i wygłaszał okolicznościową homilię omawiając właśnie tę ewangelię z wyraźnym ukierunkowaniem przyszłej posługi święconych kapłanów. Powracał następnie do tej ewangelii podczas rozważania południowego modlitwy Regina caeli, które kierował już zasadniczo do ogółu wiernych.

Bogactwo tekstów biblijnych liturgii słowa tego okresu poprowadziło nas jako redaktorów, do dalszego poszerzenia spectrum publikowanych tekstów papieskich. Tak jest przykładowo z Ewangelią III niedzieli wielkanocnej o uczniach idących z Chrystusem do Emaus. W nawiązaniu do niej Benedykt XVI pozostawił przepiękną modlitwę, w której naczelnym i powtarzającym się wezwaniem jest prośba uczniów skierowana do Pana Jezusa: „Zostań z nami, Panie” (Łk 24,29). Podobnym kryterium biblijnym kierowaliśmy się publikując rozważania przykładowo do Ps 145 i Ps 22, jak również Dz 6, 1-7 czy też Ap 5,11-14, które zostały wygłoszone w ramach audiencji generalnych w cyklu Liturgii Godzin i katechez środowych o modlitwie. Ich umieszczenie pośród papieskich rozważań modlitwy południowej i homilii ma na celu zaproszenie czytelników do pogłębionej lektury wszystkich tekstów liturgii słowa danej niedzieli i ocalenie od zapomnienia tych bezcennych refleksji rozproszonych pośród zbiorów tematycznych Benedykta XVI. Idąc tym tokiem rozumowania zdecydowaliśmy się na włączenie do rozważań V niedzieli wielkanocnej orędzia papieskiego na XXII Światowy Dzień Młodzieży oraz okolicznościowego przemówienia Benedykta XVI do ludzi młodych podczas liturgii pokutnej przed Niedzielą Palmową. Zasadniczym tematem był bowiem tekst J 13,31-34 o nowym przykazaniu miłości, który przynależy do liturgii słowa V niedzieli w roku C. Tą samą motywacją kierowaliśmy się włączając do tekstów VI niedzieli wielkanocnej przesłanie telewizyjne do uczestników spotkań na Polach Lednickich (7.06.2008), czy też rozważanie papieskie z audiencji do ministrantów, którego tematem była przyjaźń z Jezusem na podstawie ewangelii J 15,9-17 (2.08.2006). W ostatnim przypadku jest to zarazem pierwodruk tego rozważania w języku polskim.

Ostatnia uwaga redakcyjna dotyczy słów papieża wypowiedzianych do Polaków pod koniec południowego spotkania z wiernymi. Bardzo często Benedykt XVI krótko nawiązywał w nich do pełnego rozważania wygłoszonego przed modlitwą Regina caeli, ale niejednokrotnie odnosił się także do aktualnych uroczystości i wydarzeń w naszym kraju pozdrawiając nas przy tym serdecznie i błogosławiąc. Postanowiliśmy w większości zachować od zapomnienia te unikalne wypowiedzi papieskie, ponieważ zostały oryginalnie wygłoszone po polsku, a więc w języku, w którym Benedykt XVI zapragnął osobiście zwracać się do rodaków św. Jana Pawła II. Udostępniając tak zebrane teksty papieskie pozostaje życzyć owocnej pogłębionej lektury jako wprowadzenia w tajemnice roku liturgicznego / Ks. dr Andrzej Demitrów, redaktor serii Mystagogia Benedicti

Kolejny tom serii Mystagogia Benedicti jest poświęcony uroczystościom i świętom związanym z apostołami: św. Piotrem i św. Pawłem. Tym samym kontynuujemy cykl liturgiczny o świętych, idąc za opublikowanymi już tekstami uroczystości i świąt Pańskich oraz tekstami Maryjnymi. Podczas kwerendy okazało się jednak, że wypowiedzi Benedykta o tych apostołach wykraczają daleko poza tradycyjne daty: święta Nawrócenia św. Pawła (25 stycznia); święta Katedry św. Piotra (22 lutego) i uroczystości św. Piotra i Pawła (29 czerwca). Papież wielokrotnie powracał do postaci obu apostołów i ich nauczania podczas audiencji generalnych, zarówno w cyklu o świętych i błogosławionych Kościoła, jak też w katechezach o modlitwie. Wydarzeniem bezprecedensowym jednak był ogłoszony Rok św. Pawła (2008–2009), i cały cykl tematycznych wypowiedzi o Apostole Narodów zarówno w Rzymie, jak też podczas pielgrzymek do miejsc naznaczonych obecnością św. Pawła. Należy również pamiętać, że papieska posługa wiąże się nierozerwalnie z rzymskimi bazylikami tychże apostołów, w których następca św. Piotra tradycyjnie inauguruje swoją posługę. Przemawiając w tych miejscach Benedykt XVI wyraźnie odwoływał się do ich postaci i dziedzictwa. Ogromna ilość zebranych wypowiedzi papieskich z całego pontyfikatu poświęconych jedynie tym dwom apostołom legła u podstaw naszej decyzji o ich publikacji w osobnym tomie.

Prezentowany zbiór otwierają papieskie homilie początku pontyfikatu: pierwsza z nich, została skierowana do kardynałów na zakończenie konklawe (20 kwietnia 2005); w drugiej papież zwrócił się do zgromadzonych wiernych podczas inauguracji pontyfikatu na placu św. Piotra (24 kwietnia 2005); trzecia homilia została wygłoszona podczas kanonicznego objęcia bazyliki św. Pawła za Murami (25 kwietnia 2005). Zgłębiając ich treść z łatwością można się przekonać, jak wielką wagę przywiązywał Benedykt XVI do postaci św. Piotra i św. Pawła już początkach swojej zaledwie kilkuletniej, ale bardzo intensywnej posługi.

Zasadniczy trzon obecnego tomu stanowią wypowiedzi papieskie wygłoszone w liturgiczne uroczystości i święta apostołów Piotra i Pawła. Podobnie jak w tomie poświęconym uroczystościom i świętom Pańskim oraz świętom Maryjnym, o ich kolejności zadecydowała chronologia kalendarza liturgicznego. Stąd jako pierwsze przytaczamy homilie i rozważania wygłoszone w związku ze świętem Nawrócenia św. Pawła (25 stycznia). Ich znaczenie wykracza jednak daleko poza postać samego tylko apostoła narodów. Od czasów bowiem św. Piusa X to święto wieńczy Tydzień Modlitw o Jedność Chrześcijan, podczas którego papież, w Bazylice św. Pawła za Murami, rokrocznie wygłasza homilię podczas uroczystych nieszporów do zgromadzonych licznie przedstawicieli Kościołów i wspólnot chrześcijańskich. Stąd ich charakter nie tylko Pawłowy, ale przede wszystkim ekumeniczny, z wyraźnym odniesieniem do aktualnej problematyki jedności chrześcijan.

W drugiej kolejności publikujemy homilie i rozważania na święto Katedry św. Piotra (22 lutego), które Benedykt XVI wygłosił w związku z tym świętem, zwłaszcza do grona kardynalskiego podczas konsystorza.

Najobszerniejszy zbiór stanowią papieskie homilie i rozważania podczas modlitwy Anioł Pański w uroczystość św. Piotra i Pawła (29 czerwca). Ujęliśmy jednak w tym miejscu również rozważania, które poprzedzały lub wieńczyły świętowanie tego ważnego dnia dla Rzymu, przykładowo w nieszporach rozpoczynających i kończących Rok św. Pawła (28 czerwca), czy też w związku z audiencją dla nowych metropolitów (30 czerwca 2012), jak również homilię z okazji ponownego otwarcia kaplicy paulińskiej (4 lipca 2009), która jest pierwodrukiem w języku polskim w obecnym tomie.

Ważną częścią obecnego tomu są następnie katechezy papieskie poświęcone obu apostołom, z których pierwsze pochodzą z cyklu katechez o świętych i błogosławionych. Unikalnym zestawem są następnie katechezy o św. Pawle, które Benedykt XVI wygłosił w Roku św. Pawła (2008–2009). Treściowo są one pogłębieniem teologii apostoła narodów i wskazaniem na aktualność przesłania jego życia i nauczania. Cennym uzupełnieniem tej części stanowią również wybrane katechezy papieskie z cyklu o modlitwie (2011–2012), które stanowią pogłębienie tekstów św. Pawła w tak ważnym temacie dla życia chrześcijańskiego.

Zwieńczeniem omawianego tomu są teksty okazjonalne wokół osoby św. Pawła, wygłoszone przez ojca świętego podczas jego pielgrzymek do miejsc związanych z życiem i posługą apostoła narodów lub w ich podsumowaniu.

Jako redakcja mamy świadomość, że większość prezentowanych wypowiedzi papieskich już było publikowanych zarówno w L’Osservatore Romano, jak również w tematycznych zbiorach: o apostołach, o Roku św. Pawła czy o modlitwie. Niektóre z nich są jednak mało znane i pozostają rozproszone, zwłaszcza homilie i rozważania przed modlitwą Anioł Pański. Ich zebranie w jednym tomie wokół liturgicznych uroczystości i świąt apostolskich przyczyni się z pewnością, mamy taką nadzieję, w lepszym poznaniu świętych apostołów Piotra i Pawła dzięki pogłębionej refleksji papieża Benedykta XVI / Ks. dr Andrzej Demitrów, redaktor serii Mystagogia Benedicti

Kolejny tom papieskich rozważań w Roku Liturgicznym zawiera teksty napisane i wygłoszone przez Benedykta XVI w związku z okresem Wielkiego Postu. To bardzo ważny czas w życiu całego Kościoła i każdego chrześcijanina, w którym wspólnotowo podjęta pokuta staje się drogą nawrócenia i wewnętrznej odnowy. Stąd też wypowiedzi papieskie są tak liczne i tematycznie ukierunkowane przez stosunkowo krótki, ale bardzo intensywny czas pokutnej „czterdziestnicy”.

Tę szczególną rolę Wielkiego Postu Benedykt XVI podkreślał przede wszystkim poprzez doroczne orędzie, publikowane kilka miesięcy wcześniej, którego tematyka służyła umocnieniu całego Kościoła w pokutnych wysiłkach na drodze nawrócenia. W ciągu całego swego pontyfikatu papież podjął w tych orędziach istotne kwestie życia według Ewangelii, z mocnym osadzeniem zasadniczego przesłania w realiach aktualnych problemów Kościoła i świata. W niniejszej publikacji tekstów Benedykta XVI umieszczamy je w pierwszej części, według ich porządku chronologicznego, jako swoiste wprowadzenie w teologię wielkanocnej pokuty.

Drugą część zbioru papieskich rozważań stanowią teksty wygłoszone w Środę Popielcową, zarówno podczas przedpołudniowych audiencji generalnych, jak też w homiliach wieczornej celebracji Liturgii stacyjnej i Mszy świętej w Bazylice św. Sabiny. O ile katechezy tego dnia od strony treści były wyraźnym podjęciem głównego tematu aktualnego orędzia na Wielki Post, to w homiliach celebracji liturgii eucharystycznej papież pogłębiał istotne postawy i czyny pokutne, które stanowią czytelne świadectwo autentycznego nawrócenia chrześcijanina, zarówno w aspekcie osobistym, jak i wspólnotowym. Podobnie jak w orędziach wielkopostnych tak i tym razem został zachowany porządek chronologiczny wygłoszonych rozważań, zarówno w przypadku katechez z audiencji generalnych, jak i w homiliach ze mszy świętej Środy Popielcowej.

W części trzeciej wielkopostnej Mystagogii Benedicti zebraliśmy papieskie rozważania podczas południowej modlitwy Anioł Pański, wygłoszone w poszczególne niedziele Wielkiego Postu. Zawierają one bardzo syntetyczne i pogłębione zarazem wyjaśnienie czytań biblijnych, według ich kolejności zawartej w lekcjonarzu mszalnym. W ich zestawieniu kierowaliśmy się kolejnością liturgicznego porządku tego czasu, od pierwszej do piątej niedzieli wielkopostnej, a dopiero na drugim miejscu ich chronologicznym wygłoszeniem. Dodatkowo, w niektóre niedziele tego okresu Benedykt XVI odwiedzał parafie Wiecznego Miasta, bądź odbywał podróże apostolskie. Zawsze przy takiej sposobności wygłaszał homilię do czytań z danego dnia Wielkiego Postu, wprowadzając wiernych zgromadzonej wspólnoty w misteria tego świętego czasu. Przypuszczalnie z uwagi na ich lokalny charakter niektóre z tych tekstów nie zostały przetłumaczone w polskiej edycji L'Osservatore Romano. W tym wydaniu po raz pierwszy ukazują się one w języku polskim będąc tym samym pomocą w zrozumieniu i przyjęciu Słowa Bożego w tak ważnym okresie dla życia Kościoła.

W ostatniej, czwartej części tego zbioru zamieściliśmy trzy homilie Benedykta XVI wygłoszone w dni powszednie Wielkiego Postu, przy okazji podróży apostolskich i w rocznicę śmierci św. Jana Pawła II. Podobnie jak w przypadku niedzielnych homilii, tak również w słowie głoszonym w ciągu tygodnia celem papieskiego przepowiadania było wyjaśnianie fragmentów Pisma Świętego, które liturgicznie przypisane są do danego dnia, i ukazanie ich aktualności w codziennym powracaniu całym sercem do Boga.

Dziękując za życzliwe przyjęcie dotychczas opublikowanych tomów Mystagogii Benedicti życzymy owocnego zgłębiania i podjęcia Chrystusowego orędzia wzywającego nas do ciągłego nawracania się. Niech niniejsza publikacja będzie dla wszystkich czytelników dodatkowym wsparciem i umocnieniem na drodze wielkanocnej pokuty / Ks. dr Andrzej Demitrów, redaktor serii Mystagogia Benedicti

Prezentując w obecnym tomie serii Mystagogia Benedicti teksty papieskie na okres Bożego Narodzenia, pragniemy zwrócić uwagę na kilka istotnych cech tego zbioru, który doczekał się obecnie drugiego wydania w wersji poprawionej i rozszerzonej.

Podczas kwerendy w dostępnych materiałach wystąpień Benedykta XVI szybko okazało się, że bardzo wielka ilość jego przemówień na poszczególne dni tego okresu liturgicznego wymaga publikacji dwóch osobnych tomów. Pierwszy, który obejmuje Oktawę Bożego Narodzenia, czyli teksty od Mszy świętej w noc Narodzenia Pańskiego, 24 grudnia, do Uroczystości Świętej Bożej Rodzicielki, przypadające 1 stycznia, stanowi treść obecnej publikacji. Drugi tom natomiast obejmuje szeroko pojęty okres Epifanii, czyli wypowiedzi papieskie od Uroczystości Objawienia Pańskiego do Święta Ofiarowania Pańskiego.

Kolejną ważną cechą obecnego zbioru przemówień jest jego chronologia, bazująca na kolejnych dniach Oktawy Bożego Narodzenia. Sam dzień uroczystości Narodzenia Pańskiego obejmuje teksty wygłoszone zarówno podczas mszy świętej w nocy, jak też orędzie Urbi et orbi, tradycyjnie przekazywane zgromadzonym podczas modlitwy południowej Anioł Pański. Do tego zbioru włączyliśmy w tym miejscu homilię papieską, którą wygłosił w Betlejem, w Bazylice Narodzenia Pańskiego, podczas podróży apostolskiej do Ziemi Świętej. Uznaliśmy bowiem, że jej treść, bazująca na czytaniach z tej właśnie uroczystości, wprowadzi jeszcze głębiej w Misterium wcielenia Słowa Bożego.

Drugi dzień świąt Bożego Narodzenie to zarazem święto św. Szczepana, pierwszego męczennika, któremu niemal rokrocznie towarzyszyło słowo rozważania podczas tradycyjnej południowej modlitwy papieża. Również Niedziela Świętej Rodziny była dla Benedykta XVI sposobnością do podjęcia rozważania podczas tej właśnie modlitwy nad życiem ukrytym Zbawiciela. Podobnie i w tym przypadku włączamy do tej części papieską homilię wygłoszoną w Nazarecie, podczas wspomnianej wyżej podróży do Ziemi Świętej. W prezentowanym tutaj wydaniu uzupełnionym zamieszczamy dodatkowo przemówienia papieskie wygłoszone w Niedzielę Świętej Rodziny oraz orędzie skierowane do ks. kard. Antonio María Rouco Varela na tę okazję w 2011 r.

Ważną część obecnego zbioru stanowią słowa Benedykta XVI wieńczące rok kalendarzowy, w ramach I nieszporów z Uroczystości Świętej Bożej Rodzicielki. Były one wprowadzeniem do dziękczynnej pieśni Te Deum za miniony rok i zarazem podsumowaniem, z perspektywy wiary, najważniejszych wydarzeń ostatnich miesięcy w Kościele i na świecie. Niektóre z przemówień papieskich nie były dotychczas tłumaczone na język polski, stąd tym cenniejsze ich udostępnienie w kontekście wydania Mystagogii Benedicti. Podstawą przekładu był tekst w języku włoskim, w którym też papież wygłaszał rozważanie w Bazylice św. Piotra, dostępny obecnie na stronie internetowej Stolicy Apostolskiej.

Sam dzień Uroczystości Świętej Bożej Rodzicielki obfitował przede wszystkim w rokrocznie wygłoszone przez Benedykta XV homilie podczas Mszy świętej i następujące po niej rozważanie przed modlitwą Anioł Pański, wraz z życzeniami noworocznymi, wygłoszonymi w wielu językach. W obecnej publikacji przytaczamy razem homilie i rozważania z modlitwy południowej, w kolejności chronologicznej ,dołączając życzenia noworoczne w języku polskim.

Zwieńczeniem tego tomu w wydaniu uzupełnionym są nie tylko trzy katechezy Benedykta XVI, wygłoszone podczas audiencji ogólnych w środy, które przypadały na czas oktawy Bożego Narodzenia. Ich wymowa i znaczenie są szczególnie istotne dla wprowadzenia w Misterium wcielenia odwiecznego Słowa. Dodatkowo zamieszczamy polskie pierwodruki tekstów papieskich przemówień wygłoszonych do grup z różnych krajów, ofiarowujących okolicznościową choinkę do stajenki na Plac św. Piotra, jak również wystąpienia Benedykta XVI do dzieci i młodzieży z Włoskiej Akcji Katolickiej. Chociaż te spotkania odbywały się jeszcze w Adwencie, to ich charakter zadecydował o ich umieszczeniu w tomie poświęconym Bożemu Narodzeniu. Prawdziwym dopełnieniem obecnej edycji, poprawionej i poszerzonej, jest tekst papieski «Chrześcijanie bez kompromisów», publikowany 20 grudnia 2012 r. w «Financial Times» na prośbę angielskiej gazety z okazji Bożego Narodzenia i ukazania się książki o dzieciństwie Jezusa / Ks. dr Andrzej Demitrów, redaktor serii Mystagogia Benedicti

Oddaję do rąk czytelników drugie wydanie zbioru Osiem rodzajów złego życia. Wszystkie fragmenty na temat ośmiu duchów zła, które prezentowane były w pierwszym wydaniu, pozostają bez zmian. Publikacja została uzupełniona o moje osobiste refleksje wokół głównego tematu książki, jak również została odświeżona szata graficzna okładki.

Wszystkie refleksje, które snuję wokół ośmiu duchów zła, są subiektywne. Swoje rozważania opierałem na Autorach, których poznasz na kolejnych stronach książki. Traktuj je jako próbę interpretacji przez osobę świecką tekstów Ewagriusza z Pontu. Celem nie jest pouczanie, ale zaznaczenie tematu, pokazanie pewnej drogi, która jest dostępna. Rozwiązania leżą na ziemi, zasypane innymi treściami, wystarczy, abyś sięgnął i zapoznał się z nimi. Korzystanie tylko z tego, co oferuje Internet, grozi niezrozumieniem, a wręcz błędami w interpretacji. Jeżeli chcesz tylko prześlizgnąć się po temacie, bazując na krótkim cytacie czy nagłówku, lepiej zostaw Ewagriusza w spokoju… Tylko potem się nie dziw, że z powodu lenistwa, straciłeś możliwość poznania i zrozumienia.

Ojciec Szymon Hiżycki w książce Pomiędzy grzechem a myślą stawia ważne pytanie: Dlaczego więc grzeszymy według Ewagriusza? I stwierdza: Grzeszymy dlatego, że mamy złe podejście do życia, źle patrzymy na świat stworzony, mamy zły klucz, zły model przezwyciężania naszych trudności.

Skąd tytuł Osiem rodzajów złego życia? Osiem duchów zła, czyli osiem złych decyzji, to wspomniany klucz, który prowadzi nas do poznania korzeni wad, które dewastują nasze życie; jednocześnie stanowią o tym kim jesteśmy wobec samych siebie i innych. Ewagriusz z Pontu opisał je bardzo dokładnie, i był szczery do bólu. W niniejszym wyborze umieściłem fragmenty ze współczesnych opracowań, które starają się wytłumaczyć skomplikowany system, powiedziałbym wręcz, naczyń połączonych, jakimi są duchy zła. Jednak nie jest to tylko opis, ale idąc za przykładem Ojców Pustyni, w pierwszym rzędzie zostaje przedstawiona diagnoza choroby i w następnej kolejności kilka rad, jak rozwiązać trudną sytuację, a na przyszłość zastosować środki profilaktyczne.

Na zakończenie umieściłem wybór ze wszystkich tomów Apoftegmatów Ojców Pustyni na temat ośmiu duchów zła (Jacek Zelek).

Na prezentowany tomik o modlitwie składa się szereg tekstów powstałych na przestrzeni kilkunastu lat przy różnych okazjach. Tomik otwiera Kilka uwag o wychowaniu do modlitwy – referat wygłoszony do wyższych przełożonych zgromadzeń żeńskich zebranych na Jasnej Górze w 1970 r. Stąd szereg razy powtarzają się tam nawiązania do życia sióstr zakonnych. Niemniej sama treść referatu jest uniwersalna i ważna dla wszystkich.

Następnie publikujemy fragmenty rekolekcji wygłoszonych do sióstr w Laskach w 1955 r. zwłaszcza konferencję pod tytułem: Modlitwa – nauka św. Benedykta.

Dalej Modlitwa liturgiczna a modlitwa prywatna – referat wygłoszony na Jasnej Górze w 1955 r., czyli w czasie, gdy nie myślano jeszcze o zwołaniu Drugiego Soboru Watykańskiego. Ojciec Piotr stara się w nim ukazać sens i właściwe relacje pomiędzy liturgią i modlitwą osobistą. Konferencja była głoszona w duchu odnowy liturgicznej, której w tym czasie Tyniec w Polsce przewodził. Także w tym nurcie powstał artykuł dla Tygodnika Powszechnego w 1962 r. pod tytułem: Eucharystia a chrystocentryzm. Ojciec Piotr przypomina w nim, że sakramenty nie są tylko obrzędami, ale rzeczywistością dynamiczną, która winna przemieniać nasze życie. Wyraźnie podkreśli to potem zwoływany już Sobór.

Na końcu drukujemy konferencję Modlitwa Pańska wygłoszoną do zakonnic i będącą oryginalnym komentarzem do modlitwy „Ojcze nasz”. Niestety, o. Piotr nie był już w stanie sam poprawić spisanego z taśmy magnetofonowej tekstu, pozostawiając nam opracowanie redakcyjne. Mamy nadzieję, że nie zmieniło ono autentycznej myśli autora. Od nas pochodzą także tytuły podrozdziałów, które nadają całości, jak wierzymy, większą przejrzystość.

Stosunek rozumu do wiary jest niewątpliwie jednym z najczęściej podejmowanych zagadnień. Filozofowie i teologowie bardzo różnie starają się do niego podejść. Często jednak przeintelektualizowane rozważania zbyt teoretycznie traktują zarówno rozum, jak i wiarę. Zapomina się w nich o tym, że rozum w człowieku nie ogranicza się do racjonalizmu. Ojciec Piotr Rostworowski pokazuje, że wiara jest po prostu mądra, a tym samym rozumna. Mądrość w człowieku nie jest wynikiem racjonalnych dywagacji, ale światłem, które go oświeca, jeżeli na to światło potrafi się otworzyć. Współczesny racjonalizm, wywodzący się z oświecenia, przyjmuje jako swoją metodę wątpienie. Tragedią tego racjonalizmu jest to, że z tego wątpienia nie potrafi wyjść. Ojciec Piotr pisze: „Można by zaryzykować porównanie, że czym dla woli jest abulia, czyli niezdolność wyjścia z siebie przez zdecydowane chcenie, tym dla intelektu jest niezdolność wyjścia z siebie przez zdecydowaną afirmację przedmiotu” (s. 41). „Wątpienie metodyczne” potrafi na tyle zablokować człowieka, że wiele oczywistych faktów z jego doświadczenia życiowego, z historii, ze zwykłego rozsądnego podejścia do tekstów Pisma Świętego nie przemawia, nie daje do myślenia. Przed uznaniem prawdy lęk paraliżuje.

Ojciec Piotr Rostworowski, mnich – nie profesor teologii, czy filozofii, stara się przypomnieć najprostsze i jednocześnie najważniejsze prawdy dotyczące wiary chrześcijańskiej, przede wszystkim, że nie jest ona światopoglądem, ale przyjęciem samego Boga jako Osoby. Dlatego nie da się wiary oddzielić od miłości. To wejście w więź miłości z Bogiem pociąga dopiero za sobą przyjęcie wszystkich prawd objawionych. Samym intelektem bez udziału miłości, bez woli nawrócenia i zawierzenia nie dochodzi się do Boga prawdziwego. Kto jednak uwierzy, osiąga poznanie i pewność dotyczącą prawd wiary. Jest to wybór moralny, gdyż „wiara jest aktem miłości, czci i posłuszeństwa wobec najwyższego autorytetu Boga, natomiast wątpienie jest odmową tej miłości, tej czci i tego posłuszeństwa” (s. 67). Dla człowieka wierzącego zwątpienie jest zawsze złem, bo jest znieważeniem autorytetu Boga, jest buntem i odrzuceniem miłości. Iluzją jest oddzielanie przekonania jako postawy czysto intelektualnej od zaangażowania woli, bo w wierze jest to jeden akt, w którym intelekt zostaje poddany „posłuszeństwu wiary”. Wiara pozwala otworzyć oczy na nową rzeczywistość, której rozum sam nie jest w stanie zobaczyć, objawia „tajemnicę mądrości Bożej” (zob. 1 Kor 2,7).

Był czas, gdy mnichów chrześcijańskich – zwłaszcza na Wschodzie – nazywano filozofami, w tym specyficznym znaczeniu, że miłowali Mądrość. Szukali jej z miłością także na kartach Pisma Świętego. Sam nawet tytuł niniejszej książki jest wzięty z 1 Listu św. Jana (5,9n). W tym sensie można powiedzieć, że wyrasta ona z tradycji mniszej.

To przypomnienie zasadniczych prawd dotyczących relacji rozum–wiara nie przestało być aktualne po czterdziestu sześciu latach od napisania tekstu, który ukazał się w miesięczniku Znak 1961 XIII, nr 79(1), s. 7–35. Artykuł powstał na osobistą prośbę Hanny Malewskiej, redaktora naczelnego tego miesięcznika, znakomitej pisarki.

W posłudze kapłańskiej i życiu mniszym ojca Piotra Rostworowskiego indywidualne kierownictwo duchowe zajmowało bardzo ważne miejsce. Możemy nawet stwierdzić – ze względu na samą skalę tej posługi – że było czymś donioślejszym niż jego działalność konferencyjno-rekolekcyjna, pisarska czy kaznodziejska. Jeśli wziąć pod uwagę, że jako mnich napisał prawie trzydzieści tysięcy listów (zachowały się jego dzienniki korespondencyjne), z których ponad połowa dotyczy spraw duchowych – możemy sobie wyobrazić rozmiar tego zjawiska. A przecież listy to tylko okruchy treści przekazywanych najczęściej w rozmowach indywidualnych. Z kierownictwa duchowego ojca Piotra korzystała ogromna liczba osób świeckich i duchownych, niejednokrotnie nie tylko okazjonalnie, ale przez długi czas, często przez całe życie.

Kiedy po śmierci ojca Piotra ogłosiliśmy, że zbieramy jego archiwalia, niektóre osoby, które prowadził, przesłały nam jego listy w postaci oryginałów lub kopii. Ze względu na prywatny charakter tej korespondencji, nie możemy jej publikować bez zgody adresatów lub spadkobierców ich praw. Czas jednak biegnie dalej, osoby odchodzą do wieczności, a cenne, ponadczasowe treści zapisane w listach prywatnych, dojrzewają w pewien sposób, by przynosić światło również szerszym kręgom czytelników. Wdzięczni jesteśmy więc siostrom karmelitankom za zgodę na publikację wyboru listów ojca Piotra do jednej z nich. Jest to wśród licznych już jego tekstów wydanych przez nasze wydawnictwo pierwsza tego rodzaju publikacja. Jesteśmy przekonani, że – jak niegdyś listy te przynosiły pożytek pojedynczej duszy – tak teraz pomogą wielu innym, przy okazji zachęcając do poszukiwania dobrego kierownictwa duchowego i do zdrowej jego praktyki.

Niniejszy komentarz do jednego z tzw. listów więziennych św. Pawła powstał w 1967 r, kiedy także o. Piotr Rostworowski przebywał w więzieniu. Przypadło to na okres życia, który spędził w Tyńcu. Został uwięziony przez władze za próbę pomocy w nielegalnym przerzuceniu do USA matki i córki jednego z czeskich opozycjonistów, przebywającego na emigracji (podejrzewano, że była to prowokacja Służby Bezpieczeństwa). Aresztowano go 19 marca 1966 r. i skazano na cztery lata oraz grzywnę. Wyszedł po półtora roku, w grudniu 1967 r. Była to prawdopodobnie próba zastraszenia go lub uciszenia – był spowiednikiem kard. Karola Wojtyły oraz doradcą wielu ważnych postaci ówczesnego Kościoła.

Znajomość kontekstu powstania listu pozwala lepiej zrozumieć pojawiające się w nim odniesienia do czasów współczesnych autorowi. Dzięki niej także można lepiej zrozumieć aluzje kulturowe oraz docenić dojrzałość duchową o. Rostworowskiego, nie mówiąc o poziomie jego wykształcenia i przyswojenia Pisma Świętego oraz Reguły. Dzięki temu ostatniemu był w stanie cytować je z pamięci także w językach oryginalnych, i to po wielu miesiącach oddzielenia od wspólnoty zakonnej oraz codziennego chórowego oficjum. W archiwum znajduje się komentarz, tylko, do rozdziałów 4–6, który publikujemy.

List ten jest pierwszą encykliką papieską. Święty Piotr zwraca się do wiernych z Azji Mniejszej, gdzie prawdopodobnie nigdy sam Ewangelii nie głosił. Zwraca się do wybranych pielgrzymów rozproszenia. Już w samym adresie apostoł wyraża myśl, która będzie osnową całego listu, a mianowicie myśl o nadziei. Zwraca się do chrześcijan, jako do podróżujących ku prawdziwej Ojczyźnie. Chrześcijanie zostali wybrani te świata i wywołani ze świata przez Boga Ojca, aby szli ku Niemu. Inicjatywa całkowita jest więc ze strony Boga, ale życie człowieka, którego Bóg wybrał i zawołał, by szedł do Niego nie może się już układać według zwykłych kryteriów ziemskiej mądrości. Gdy Bóg wkroczył w życie swego stworzenia, musiał w tym życiu nastąpić głęboki przewrót i przewartościowanie. Człowiek, którego Bóg zawołał do Siebie, do Swojego domu staje się ipso facto bezdomnym na ziemi, podróżnym i pielgrzymem. Nie można bowiem mieć dwóch domów rodzinnych, ani dwóch stałych miejsc zamieszkania. Z chwilą, gdy chrześcijanin stał się obywatelem niebieskiej Ojczyzny, tutaj nie ma już stałego mieszkania, ale jest wędrowcem przez ten świat, jak Abraham po usłyszeniu Bożego wezwania. Chrześcijanie rozproszeni po różnych prowincjach grupkami zdążają do swojej prawdziwej Ojczyzny, którą jest Niebo.

Ale do czego przeznaczał ich Bóg Ojciec wywołując ich ze świata? Na to pytanie odpowiada werset 2: Przeznaczył ich Bóg Ojciec do uświęcenia w Duchu, do posłuszeństwa i do pokropienia Krwią Jezusa Chrystusa. W wersecie wymieniona jest cała Trójca Święta jakby zajęty człowiekiem: Ojciec, który powołuje i przeznacza, Duch, który uświęca i Syn, który sprawuje Odkupienie oraz przebaczenie grzechów przez Krew. Z drugiej strony powołanie człowieka jest przedstawione jakby wywołanie ze świata, aby się oddać w ręce Boga i poddać się działaniu wszystkich Trzech Osób Boskich, a więc wyraźnie trynitarny charakter powołania.

Od samego początku listu człowiek okazuje się jako porwany przez Boga z poziomu swego przyrodzonego życia na świecie do jakiegoś życia nowego, które określone jest działaniem Osób Boskich. Bóg Ojciec ma inicjatywę tego porwania. Całkowicie nadprzyrodzony charakter tego powołania wyrażony jest choćby przez to, że od tego momentu człowiek na własnej, naturalnej płaszczyźnie już nie ma oparcia, nie ma domu, jest pielgrzymem i wędrowcem. Przeznaczenie Boże jest nieodwołalne, definitywne i wprowadza radykalną zmianę w życie człowieka już na zawsze. Przeznacza Bóg człowieka na uświęcenie w Duchu, tzn. na wewnętrzne dogłębne przemienienie przez Ducha Świętego. Nie może więc człowiek zadowolić się określonym poziomem moralnym, bo jeśli jest przeznaczony na uświęcenie w Duchu Świętym, tej świętości nie można zamknąć w żadnych granicach, nie można jej nawet pojąć, bo ona nie jest na miarę ludzką, ale wedle nieskończoności Ducha Świętego. Bóg więc zdecydował uczynić każdego człowieka duchowym, napełnić go Duchem Świętym, ażeby każdy człowiek żył, myślał, chciał, działał pod natchnieniem i kierunkiem Ducha Świętego, wspierany Jego mocą.